इरान आक्रमणपछि विश्व तेल बजार र अर्थतन्त्रमा जोखिम

काठमाडौँ । अमेरिका र इजरायलले शनिबारदेखि इरानमा गरेको आक्रमणपछि पुरै मध्यपूर्व युद्धमा होमिने संकेत देखिएको छ ।

अमेरिका र इजरायलको आक्रमणमा आफ्ना सर्वोच्च नेतासहित ४० भन्दा बढी नेता र सुरक्षा प्रमुखहरु गुमाएपछि इरानले इजरायल मात्र होइन अमेरिकालाई सैन्य आधार स्थल बनाउन दिने युएई, साउदी अरब, कुवेत, कतार, बहराइनसम्म इरानले आक्रमण गरिरहेको छ ।

इरानले दुबईसहितका व्यापारिक शहरमा आक्रमण गरेपछि युएईले प्रति आक्रमण गर्ने चेतावनी दिएको छ । अब इरानले मध्यपूर्वका तेल केन्द्रहरुलाई पनि निशाना बनाउने बताएको छ ।

हॉर्मुजको साँघुरो समुद्री मार्ग अहिले विश्वको तेल आपूर्तिमा सबैभन्दा संवेदनशील क्षेत्र बनेको छ । यहाँबाट विश्वको आवश्यकताभन्दा करिब २० प्रतिशत तेल यात्रा गर्छ । ईरानले यस मार्गको ठूलो हिस्सा नियन्त्रण गर्छ, जसले गर्दा यहाँको राजनीतिक स्थिति र सुरक्षा सिधै विश्व बजारमा असर गर्छ । हालै अमेरिका र इजरायलको हमला पछि यस क्षेत्रको तनाव बढेको छ र वैश्विक अर्थतन्त्रमा अनिश्चितता उत्पन्न भएको छ ।

आइतबार मात्र इरानले यस क्षेत्रमा रोक लगाउदै कम्तिमा दुई तेल बोकेका जहाजलाई आक्रमण गरेको बताइएको छ ।

अर्कोतर्फ अमेरिकाको ईरानसँगको सम्बन्ध सधैं नै सत्ता परिवर्तनको लक्ष्यमा केन्द्रित रहँदै आएको छ । १९७९ मा अमेरिकी दूतावास कब्जा हुनु, जर्ज डब्ल्यू बुशको ‘अक्सिस अफ इभिल’ घोषणा, ट्रम्प प्रशासनको आर्थिक दबाब आदि घटनाले अमेरिका धैं ईरानको राजनीतिक संरचनामा हस्तक्षेपको सोचमा रहँदै आएको छ । ट्रम्पले दोस्रो कार्यकालमा ईरानमा आन्तरिक विद्रोह बढेको देखेपछि अमेरिका आसपासका सैन्य ठिकानालाई अझ सुदृढ बनायो । इजरायलले पनि ईरानको आन्तरिक विवादको फाइदा उठाउँदै अमेरिकासँग मिलेर रणनीतिक हमला सुरु गर्यो ।

विशेषज्ञहरू ईरानको नेतृत्वले अब टकराव नियन्त्रणमा राख्नुपर्नेछ । मिसाइल आक्रमण र तीव्र प्रतिक्रिया ईरानका लागि थप कठिनाइ निम्त्याउन सक्छ । खामीनी सधैं आक्रामक रुखमा रहे पनि देशको क्षमता घट्दै गएको थियो । ईरानले थप आक्रमण जारी राख्यो भने उसको लागि दीर्घकालीन टिकाउ रहन कठिन हुनेछ ।

अमेरिकाका रणनीतिक विश्लेषकहरू भन्छन्, यो हमला अमेरिका र इजरायलको साझा निर्णय थियो । इजरायलले दशकौंदेखि अमेरिकासँग मिलेर ईरानमा कदम चाल्ने दबाब दिइरहेको थियो । नेशनल ईरानियन अमेरिकन काउन्सिलका अध्यक्ष जमाल अब्दीका अनुसार, नेतन्याहूको उद्देश्य सधैं कूटनीतिक समाधानलाई रोक्ने र युद्धलाई अघि बढाउने भएको छ ।

विशेषज्ञहरू ईरानको राजनीतिक संरचना यस प्रकारको टकरावका लागि पहिले नै तयार भएको थियो । खामीनीको हत्या वा सत्ता परिवर्तनको सम्भावना वास्तविक खतराको रूपमा देखिन्थ्यो । ट्रम्प प्रशासनले अधिकतम दबाब र तबाहीको रणनीति अपनाएको छ, जसले ईरानी शासनलाई सम्झौता भन्दा समर्पणतर्फ धकेल्ने उद्देश्य राखेको थियो ।

अब अमेरिका र इजरायलले इरानको प्रमुख तहको नेतृत्वलाई सखाप परेको छ । यसको असर कुन तहसम्म पर्छ भन्ने अहिले नै अनुमान गर्न गाह्रो छ । इरानले बदला लिने भन्दै आक्रमण तिब्र बनाएको छ भने अमेरिका र इजरायलले इरानले थप आक्रमण गरेमा आफुहरुले अझ सशक्त आक्रमण गर्ने चेतावनी दिएका छन् ।

विश्व बजारमा यसको असर तत्काल देखिन थालिसकेको छ । तेल आपूर्तिमा रोकावट, बढ्दो अस्थिरता र युद्धको खतरा कच्चा तेलको मूल्यमा उतार-चढाव ल्याउँदैछ । उदाहरणका लागि, हॉर्मुज जलडमरूमध्य बन्द भएमा तेल आपूर्ति रोकिने भएकाले बजारमा ठूलो दबाब पर्न सक्छ ।ओपेक प्लसका सदस्य देशहरूले उत्पादन वृद्धि गर्ने प्रयास गरेका छन्, तर यदि मार्ग बन्द रह्यो भने बजार स्थिर राख्न कठिन हुनेछ ।

विशेषज्ञहरूले खाड़ी क्षेत्रका देशमा बढ्दो सैन्य गतिविधि र मिसाइल आक्रमणले व्यापारिक जहाजहरूको सुरक्षा खतरा बढाएको छ । मार्श कन्सल्टेन्सीका समुद्री युद्ध विशेषज्ञ डिलन मोर्टिमरका अनुसार, मुख्य जोखिम फारस खाड़ी र अरब सागरमा केन्द्रित छ । ईरानी बलले जहाज रोक्ने, जब्त गर्ने र हॉर्मुज जलडमरूमध्य बन्द गर्ने खतरा बढाउन सक्ने बताइएको छ ।

यदि ईरानसँगको यो द्वन्द बढ्यो भने तेलको मूल्य प्रति बैरल १०० डलरभन्दा माथि पुग्ने सम्भावना हुन्छ । यसले न केवल तेल बजार, तर विश्वव्यापी ऊर्जा मूल्य र आर्थिक स्थायित्वमा दीर्घकालीन असर पार्नेछ ।

यसैबीच, राजनीतिक कूटनीतिका दृष्टिले पनि तनाव बढिरहेको छ । वार्ताबाट युद्ध रोक्ने संकेत देखिएको छैन  । ठुलो क्षति बेहोरेको इरानले अमेरिका र इजरायलका सहयोगी देशलाई पनि आक्रमण शुरु गर्नुले यो तत्काल रोकिने देखिएको छैन र आगामी दिनमा इरानविरुद्धको आक्रमणमा अमेरिका र इजरायलसँगै साउदी अरब, युएइ, कतार, बहराइन लगायतका देशमा सहभागी हुने संकेत देखिएको छ, जसले विश्व शक्तिहरूको भूमिका र मध्यपूर्वमा स्थायित्व कायम राख्न चुनौती अझ ठूलो हुनेछ ।

हॉर्मुज जलडमरूमध्यको सुरक्षा र मध्यपूर्वको राजनीतिक स्थायित्व अहिले विश्वको ध्यानाकर्षणको केन्द्रमा रहेको छ । यदि क्षेत्रीय टकराव निरन्तर बढ्यो भने, विश्व बजारमा तेल आपूर्ति, ऊर्जा मूल्य र अर्थतन्त्रमा दीर्घकालीन असर पर्न सक्नेछ । यो अवस्था वैश्विक राजनीतिमा ठूलो चुनौती र जोखिमको संकेत हो ।