२५ बर्षको भयो विकिपिडिया

काठमाडौँ । विश्वको सबैभन्दा ठूलो अनलाइन विश्वकोश, विकिपिडियाले २५ वर्ष पूरा गरेको छ । यस अवसरमा, यसलाई चलाउने संस्था, विकिमिडिया फाउन्डेसनले विकिपिडियाको २५ वर्षको यात्रा र यसलाई सिर्जना गर्ने लाखौं स्वयंसेवकहरूको योगदानको सम्झनामा विशेष अभियान सुरु गरेको छ ।

विकिपिडिया अघि, जिमी वेल्स र ल्यारी सेन्जरले ‘न्युपिडिया’ नामक परियोजना सुरु गरेका थिए । यसमा केवल विशेषज्ञहरूले लेख लेख्न सक्थे र समीक्षा प्रक्रिया यति जटिल थियो कि प्रति वर्ष केवल १२ लेखहरू उत्पादन हुन्थे । यो ढिलो गति देखेर, जिमी र ल्यारीले केहि नयाँ प्रयास गर्ने निर्णय गरे । सेन्जरले यस्तो प्रविधि प्रयोग गर्ने सुझाव दिए, जसले जो कोहीलाई पनि लेख लेख्न र सम्पादन गर्न अनुमति दिनेछ । यसरी जनवरी १५, २००१ मा विकिपिडिया सुरु भईको थियो ।

वास्तवमा, विकिपिडिया दुई शब्दहरूको संयोजन हो: विकी र इनसाइक्लोपीडिया । यसमा, ‘विकी’ को अर्थ ‘छिटो’ फेला पार्न सकिने चीज हो र ‘इनसाइक्लोपीडिया’ को अर्थ ज्ञान कोश हो । यी दुई शब्दहरू मिलाएर, ‘विकिपिडिया’ को अर्थ तत्काल जानकारी प्रदान गर्ने ज्ञान कोश हो ।

विकिपिडिया संसारका केही शीर्ष वेबसाइटहरू मध्ये एक हो जसमा कुनै पनि विज्ञापन छैन । यदि विकिपिडियाले विज्ञापन सुरु गरेको भए, यसले अरबौं डलर कमाउन सक्थ्यो, तर यो अझै पनि सार्वजनिक चन्दाबाट मात्र चल्छ । आज, यसमा ३०० भन्दा बढी भाषाहरूमा ६ करोड भन्दा बढी लेखहरू छन् । चाखलाग्दो कुरा के छ भने, यसका केही भाषाहरू अब लोप हुने संघारमा छन्, तर विकिपिडियाले तिनीहरूलाई बचाउन काम गरिरहेको छ ।

ब्रह्माण्डमा एउटा क्षुद्रग्रहको नाम विकिपिडियाको नाममा राखिएको छ । विकिपिडियामा जानकारी आँखा झिम्क्याउने बित्तिकै परिवर्तन हुन्छ । तथ्याङ्क अनुसार, औसतमा, विश्वभर प्रत्येक सेकेन्डमा दुई भन्दा बढी सम्पादनहरू गरिन्छन् । यसको मतलब यो वाक्य पढ्ने समयमा, विकिपिडियामा १०-१२ नयाँ जानकारी पहिले नै थपिएको छ ।

२०१३ मा, खगोलविद्हरूले एउटा क्षुद्रग्रहलाई ‘२७१३०१ विकिपिडिया’ नाम दिए । यो सम्मान यस वेबसाइटले मानवतालाई प्रदान गरेको नि:शुल्क ज्ञानको मान्यतामा दिइएको थियो । यसबाहेक, पोलिश शहर सुबिसमा विकिपिडियाको एक भव्य स्मारक निर्माण गरिएको छ, जसले दिनरात लेख लेख्ने र सुधार गर्ने हजारौं स्वयंसेवकहरूलाई सम्मान गर्दछ ।

आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) द्रुत गतिमा अगाडि बढिरहेको भए पनि, विकिपिडियाको महत्त्व अझै पनि घटेको छैन । यो विश्वको शीर्ष १० सबैभन्दा धेरै भ्रमण गरिएका वेबसाइटहरू मध्ये एक हो र यसका ६ करोड ५० लाख भन्दा बढी लेखहरू प्रत्येक महिना लगभग १५ अर्ब पटक पढिन्छन् । यसबाहेक, विकिपिडिया डेटा खोज इन्जिन, आवाज सहायक र एआई च्याटबटहरूलाई तालिम दिन प्रयोग गरिन्छ ।