सिन्धु जल सन्धिको विषयमा पाकिस्तानको भारतलाई चेतावनी

काठमाडौँ । पाकिस्तानका रक्षामन्त्री ख्वाजा आसिफले सिन्धु जल सन्धि स्थगित रहेको विषयलाई लिएर भारतलाई युद्धको चेतावनी दिएका छन् ।

पाकिस्तानी टेलिभिजन एआरवाई न्युजसँगको कुराकानीमा उनले पाकिस्तानको जल सुरक्षामा खतरा उत्पन्न भएको महसुस भए भारतविरुद्ध युद्ध सुरु गर्न सकिने बताएका हुन् ।

उनले भारतले पाकिस्तानको हिस्सामा पर्ने पानीको बहावमा हस्तक्षेप गरिरहेको र त्यसलाई रणनीतिक हतियारका रूपमा प्रयोग गरिरहेको आरोप लगाए । सन् २०२५ अप्रिलमा पहलगाममा भएको आतंकवादी आक्रमणमा २६ जनाको मृत्यु भएपछि भारतले सन् १९६० को सिन्धु जल सन्धि स्थगित गरेको थियो । भारतले पाकिस्तानले सीमापार आतंकवादविरुद्ध ठोस कदम नचालेसम्म सन्धि पुनः लागू नगर्ने अडान राख्दै आएको छ ।

अहिले पाकिस्तान गम्भीर जल संकटको सामना गरिरहेको छ । विशेषगरी सिन्ध र बलुचिस्तान क्षेत्रमा पानीको अभाव निरन्तर बढिरहेको बताइएको छ ।

सिन्धको सिंचाइ विभागका अनुसार उत्तर–पश्चिम नहरमा ६४.१ प्रतिशत पानीको कमी देखिएको छ । राइस नहरमा ३८ प्रतिशत तथा दादु नहरमा ८२ प्रतिशतसम्म पानीको अभाव रहेको छ । पाकिस्तानको सिंचाइ प्रणालीको प्रमुख संरचना सुक्कुर ब्यारेजमा पनि पानीको सतह लगातार घट्दै गएको छ । यसले कृषि उत्पादन र समग्र अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पार्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ ।

सिन्धु नदी प्रणाली अन्तर्गत सिन्धु, झेलम, चिनाब, रावी, व्यास र सतलुज गरी छ वटा नदी पर्छन् । यी नदी आसपासको क्षेत्रफल करिब ११ लाख २० हजार वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको छ । यस क्षेत्रको ४७ प्रतिशत भूभाग पाकिस्तान, ३९ प्रतिशत भारत, ८ प्रतिशत चीन र ६ प्रतिशत अफगानिस्तानमा पर्छ । करिब ३० करोड मानिसको जीवनयापन यी नदी प्रणालीसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ ।

सन् १९४७ मा भारत–पाकिस्तान विभाजन हुनुअघि नै पानी बाँडफाँटको विवाद सुरु भएको थियो । सन् १९४८ मा भारतले दुई प्रमुख नहरको पानी रोकेपछि पाकिस्तानको पञ्जाब क्षेत्रमा करिब १७ लाख एकड खेतीयोग्य जमिन प्रभावित भएको थियो ।

पछि विश्व बैंकको मध्यस्थतामा दुवै देशबीच लामो वार्ता भयो र सन् १९६० सेप्टेम्बर १९ मा कराँचीमा भारतका तत्कालीन प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू र पाकिस्तानका राष्ट्रपति अयुब खानले सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए । यही सम्झौता सिन्धु जल सन्धिका नामले परिचित छ ।

पाकिस्तानको करिब ९० प्रतिशत अर्थात् ४ करोड ७० लाख एकड खेतीयोग्य जमिनको सिंचाइ सिन्धु नदी प्रणालीमा निर्भर छ । पाकिस्तानको राष्ट्रिय आम्दानीमा कृषि क्षेत्रको योगदान २३ प्रतिशत रहेको छ भने ग्रामीण जनसंख्याको ठूलो हिस्सा यसै क्षेत्रमा निर्भर छ ।

सन्धि स्थगित भएपछि पाकिस्तानको कृषि, अर्थतन्त्र र जनजीवनमा थप दबाब बढ्न थालेको बताइएको छ । त्यस्तै मङ्गला र तारबेला जलविद्युत् बाँधमा पर्याप्त पानी नपुग्दा विद्युत् उत्पादन ३० देखि ५० प्रतिशतसम्म घट्न सक्ने अनुमान गरिएको छ । यसले औद्योगिक उत्पादन र रोजगारीमा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्ने सम्भावना रहेको छ ।