विज्ञान तथा प्रविधिमा भारतको छलाङ्ग : विश्वमञ्चमा उँचिंदै भारत

पछिल्ला दुई दशकमा भारतले विज्ञान तथा प्रविधिको क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति हासिल गर्दै विश्वमञ्चमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाएको छ। अन्तरिक्ष अनुसन्धान, डिजिटल प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), जैविक विज्ञान, रक्षा प्रविधि र स्टार्टअप क्षेत्रमा भएको तीव्र विकासले भारतलाई विश्वका अग्रणी वैज्ञानिक राष्ट्रहरूमध्ये एकका रूपमा स्थापित गरिरहेको छ।

भारतको अन्तरिक्ष अनुसन्धान संस्था Indian Space Research Organisation (ISRO) ले कम लागतमा उच्च सफलता हासिल गर्दै विश्वको ध्यान आकर्षित गरेको छ। ३ अप्रिल १९८४ मा भारतीय वायुसेनाका पाइलट राकेश शर्मा सोभियत संघको Soyuz T-11 अन्तरिक्षयानमार्फत अन्तरिक्ष पुग्ने पहिलो भारतीय बनेका थिए। उनले करिब ७ दिन २१ घण्टा अन्तरिक्षमा बिताएका थिए। त्यसपछि भारतले अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा निरन्तर नयाँ सफलता हासिल गर्दै आएको छ।

२४ सेप्टेम्बर २०१४ मा भारतको मंगलयान पहिलो प्रयासमै मंगल ग्रहको कक्षमा पुग्ने विश्वकै पहिलो अभियान बन्यो। त्यस्तै २३ अगस्ट २०२३ मा चन्द्रयान–३ ले चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा सफल अवतरण गर्दै विश्व इतिहास रच्यो। उक्त उपलब्धिले भारतको वैज्ञानिक क्षमता र प्राविधिक दक्षतालाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा थप स्थापित गरेको छ। भारतको गगनयान परियोजनामार्फत स्वदेशी अन्तरिक्षयानबाट भारतीय अन्तरिक्ष यात्रीलाई अन्तरिक्षमा पठाउने तयारी पनि भइरहेको छ।

अन्तरिक्ष उपलब्धिसँगै भारतले डिजिटल प्रविधिमा पनि उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको छ। आधार (Aadhaar) प्रणाली, UPI डिजिटल भुक्तानी सेवा तथा डिजिटल सार्वजनिक पूर्वाधार (Digital Public Infrastructure) ले करोडौँ नागरिकको दैनिक जीवनलाई सहज बनाएको छ। भारतको डिजिटल मोडेललाई अहिले विश्वका धेरै मुलुकले अध्ययन गरिरहेका छन्।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), रोबोटिक्स, क्वान्टम कम्प्युटिङ तथा साइबर सुरक्षाजस्ता क्षेत्रमा भारतले लगानी बढाइरहेको छ। विश्वका प्रमुख प्रविधि कम्पनीहरूले पनि भारतलाई अनुसन्धान तथा विकास (R&D) केन्द्रका रूपमा विस्तार गरिरहेका छन्। त्यस्तै, भारत विश्वको तेस्रो ठूलो स्टार्टअप इकोसिस्टमका रूपमा स्थापित भई लाखौँ युवालाई उद्यमशीलता र रोजगारीको अवसर प्रदान गरिरहेको छ।

रक्षा प्रविधिमा पनि भारतले उल्लेखनीय आत्मनिर्भरता हासिल गरेको छ। ब्रह्मोस सुपरसोनिक मिसाइल, तेजस लडाकु विमान, आकाश हवाई रक्षा प्रणाली तथा स्वदेशी युद्धपोत र ड्रोन विकासले भारतको सुरक्षा क्षमता सुदृढ बनाएको छ।
विज्ञान तथा प्रविधिमा भएको यस तीव्र विकासले भारतको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा उल्लेखनीय रूपमा बढाएको छ। अन्तरिक्ष अनुसन्धानदेखि डिजिटल नवप्रवर्तनसम्मका उपलब्धिले भारतलाई विश्वका प्रभावशाली वैज्ञानिक राष्ट्रहरूमध्ये एकका रूपमा स्थापित गरेको छ। अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र आधुनिक प्रविधिमा निरन्तर लगानी गर्दै भारतले आगामी दिनमा मानव अन्तरिक्ष अभियान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, हरित ऊर्जा र अत्याधुनिक प्रविधिका क्षेत्रमा अझ सशक्त भूमिका निर्वाह गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा भारतले हासिल गरेका उपलब्धिहरू केवल राष्ट्रिय गौरवका विषय मात्र होइनन्, विकासशील राष्ट्रहरूले दृढ इच्छाशक्ति, अनुसन्धानमा लगानी र वैज्ञानिक सोचमार्फत विश्वस्तरीय सफलता हासिल गर्न सक्छन् भन्ने प्रेरणादायी उदाहरण पनि हुन्।