नेपालीहरूको महान चाड बडादशैँ शुरु भएसँगै काठमाडौं उपत्यकाको माहोल भिन्नै बन्छ । शहरका विभिन्न बजारमा सामान किन्नेको भीड एकातिर छ भने अर्कोतिर टुकुचा, बल्खु, कलङ्की, सल्लाघारी र कोटेश्वरका खुला चउर अनि साँघुरा गल्लीहरूमा खसी, बोका र हिमाली च्याङ्ग्राको चहलपहल उत्कर्षमा पुग्छ ।

फलामे सिक्रीले झुन्ड्याइएको बलियो जालीदार खोरभित्र एउटा कालो खसी राखिएको छ । सुन्तला रङको टिसर्ट र रातो टोपी लगाएका ग्राहक उत्सुक भएर तौल हेरिरहेका छन् भने नीलो ज्याकेटका व्यापारी हातमा कापी–कलम बोकेर तौल टिप्दै छन् । छेउमा हरियो ज्याकेटका व्यक्ति फोनमा कुराकानी गर्दैछन् । पहिले–पहिले खसीको ढाड छामेर अन्दाजमा धार्नी वा गोटाको हिसावले मूल्य तोकिन्थ्यो । तर काठमाडौंका व्यवस्थित बजारमा हाल जिउँदो तौल (प्रति किलो) अनुसार पारदर्शी किनबेच अनिवार्य छ ।

फलामे खोरभित्र पस्दा खसी केही आत्तिन्छ तर व्यापारीको खातामा चढ्ने हरेक किलोग्रामले किसानको कमाइ र उपभोक्ताको बजेट निर्धारण गर्छ । इँटाका पुराना घरहरू र टिनका छाना भएको साँघुरो गल्लीमा दुवैतर्फ खसीबोका बाँधिएका छन् । बाक्लो भीडमा खरिदकर्ता र व्यापारीहरू खसीको स्वास्थ्य जाँच्दै मोलमोलाइ गरिरहेका छन् । भुइँमा हिलो र घाँस छरिएको छ । काठमाडौं उपत्यकामा पर्याप्त खुला मैदान नहुँदा गल्ली र घरका चोकहरू नै अस्थायी खसीबजार बन्छन् ।

बिहान उज्यालो हुनुअघिदेखि साँझ अबेरसम्म यहाँ व्यापारी र उपभोक्ताको घम्साघम्सी चल्छ । यो शहरको शहरीकरण र ग्रामीण पशुपालनबीचको मिलनबिन्दु हो । पशु व्यापारमा महिलाहरूको सक्रियता पनि उल्लेखनीय छ । खसी संकलन, भुक्तानीको हिसाव र ग्राहक व्यवस्थापनमा महिला साहुनीहरूको बलियो भुमिका रहन्छ । डिजिटल फोन र अनलाइन बैंकिङ (क्यूआर कोड) ले अब खसीबजारको नगद कारोबारलाई पनि सहज बनाएको छ । टिनको पर्खाल र इँटाको कुनामा लामो भुत्ला भएका बाक्ला च्याङ्ग्राहरू एकआपसमा टाँसिएर थकाइ मारिरहेका छन् । छेउमा नीलो प्लास्टिकको बाटामा पानी भरिएको छ भने भित्तामा रातो ड्रम झुन्ड्याइएको छ । भुइँमा सेतो पाठो र कालो च्याङ्ग्रा सुतिरहेका छन् ।

मुस्ताङको लोमान्थाङ र तिब्बत सिमानाबाट हिँडेर जोमसोम, म्याग्दी, पोखरा हुँदै काठमाडौं आइपुग्दा च्याङ्ग्राहरू निकै गलेका हुन्छन् । हिमाली चिसो हावापानीमा बानी परेका यी चौपायालाई काठमाडौंको उकुसमुकुस वातावरणमा अनुकूल हुन पानी र आराम सबैभन्दा बढी आवश्यक हुन्छ । सेतो, कालो, खैरो र छिरबिरे खसीहरू लामवद्ध डोरीमा बाँधिएका छन् । नेपालका विभिन्न भूगोलबाट आएका खसीहरू यहाँ एकै डोरीमा बाँधिन्छन् । खरिदकर्ताहरू खसीको रूप, उचाई र मासुको अनुपात हेरेर मोलमोलाइ गर्छन् । डोरीमा बाँधिएको हरेक खसीले कुनै न कुनै परिवारको दशैँको भोजको प्रतीक्षा गरिरहेको हुन्छ ।

काठमाडौंको सिमेन्टको सहरमा हरियो घाँस पाउनु खसीका लागि अमृत समान हो । ढुवानीका क्रममा भोकाएका खसीहरूलाई बजारमा ताजा देखाउन र तौल नघटोस् भन्नका लागि व्यापारीहरूले गाउँबाटै बोरामा घाँस किनेर ल्याउने गर्छन् ।  फलामे खोर दशैँको पशुबजारको सबैभन्दा निष्पक्ष न्यायाधीश हो । यसैले कसैको गोजीबाट कति पैसा निस्कने र कसको खल्तीमा कति नाफा जाने निर्णय गर्छ । पिँजडाभित्रको खसी भने आफूमाथि भइरहेको यो मोलमोलाइबाट पूरै बेखबर छ । काठमाडौंका धेरै बजारमा अझै पनि परम्परागत बिम ब्यालेन्स (झुन्ड्याउने तुला) प्रयोग गरिन्छ । खसी अलि चल्मलायो भने सियो तलमाथि हुन्छ, त्यसैले दुवै पक्षले सुक्ष्म नजरले तराजुको सन्तुलन हेरेर मात्र ‘ल यति किलो भयो’ भनी सहमति गर्छन् । खसीबोकाको बजारमा भेडाहरूको आफ्नै छुट्टै संसार हुन्छ ।

प्रायः हिमाली र पहाडी भेगबाट ल्याइएका यी भेडाहरू शान्त प्रकृतिका हुन्छन् । दशैँमा च्याङ्ग्रा र खसीको तुलनामा भेडाको माग केही कम भएपनि पारखीहरू यसको न्यानो र पौष्टिक मासुका लागि खोजीखोजी किन्ने गर्छन् । दशैँमा अस्वस्थ वा रोगी चौपाया विक्री नहोस् भन्नाका लागि पशु सेवा विभाग र महानगरपालिकाले विशेष पशु स्वास्थ्य टोली खटाउने गर्छ ।

ज्वरो, पिपिआर रोग, खोकी वा ढुवानीका चोटपटक भएका खसीलाई छुट्टै क्वारेन्टाइनमा राखिन्छ । स्वस्थ प्रमाणित भएपछि मात्र सिङमा हरियो छाप लगाइन्छ । काठमाडौं ल्याइएका खसीहरूलाई स्वस्थ राख्नु ठूलो चुनौती हो । रातदिन खोरभित्रै बसेर तिनीहरूको दिशा–पिसाव सफा गर्ने, घाँस दिने र चोटपटक लाग्न नदिने काममा यी युवा सहयोगीहरू खटिन्छन् । यिनीहरूको मिहिनेतकै भरमा व्यापारीहरूले राम्रो मूल्य पाउँछन् । काठमाडौंका खसी पारखीहरूको आफ्नै नियम हुन्छ । उनीहरू सिधै तौल हेरेर किन्दैनन् । ढाड कत्तिको कडा छ, पुच्छरमुनि बोसो कति बाक्लो छ र खसी कत्तिको चञ्चल छ भनेर जाँच्ने गरिन्छ । राम्रो खसी छान्न पाउनु दशैँको तयारीको सबैभन्दा ठूलो कला मानिन्छ । काठमाडौंका उपत्यकाका ऐतिहासिक बस्तीहरूमा खसीको व्यापार केवल बजारमा मात्र सिमित हुँदैन, गल्ली–गल्ली र घरको आँगनसम्म फैलिन्छ ।

पाका पुस्ताका मानिसहरू घरको ढोकाबाटै बजारको चहलपहल हेर्दै विगतका दशैँका सम्झनाहरू साटासाट गर्छन् । दशैँको खसीबजारमा ‘हरियो रङ’ केवल रङ मात्र होइन, यो सरकारी स्वास्थ्य प्रमाणीकरणको प्रतीक हो। डाक्टरले ज्वरो नभएको, संक्रामक रोग नभएको ठहर गरेपछि सिङमा हरियो पोतिन्छ । उपभोक्ताले सिङको हरियो रङ हेरेर ढुक्क भई मासु किन्न सक्छन् । यदि सिङमा रातो रङ भए त्यो खसी बिरामी मानिन्छ र बेच्न पाइँदैन । दशैँको समयमा कालोबजारी नियन्त्रण गर्न र उपभोक्तालाई ठगिनबाट जोगाउन सरकारी निकायले बजारमै आधिकारिक दरभाउ बोर्ड टाँस्छन् ।

तर बजारको नियम यस्तो छ कि सरकारी दर केवल सन्दर्भ मात्र हुन्छ । वास्तविक भाउ भने खसीको तौल, बनावट र ग्राहकको मोलमोलाइ क्षमतामै तय हुन्छ । फलामे बारभित्र बन्द भएको यो प्राणी आफ्ना हरिया पहाडी भीरहरूबाट धेरै टाढा आइसकेको छ । यसको वजन नै शहरका मानिसहरूका लागि उत्सवको मापन बनेको छ । कति किलो आयो ?, यो प्रश्न दशैँको खसीबजारमा सबैभन्दा बढी दोहोरिने वाक्य हो । ३५ किलो, ४० किलो वा ५० किलो, जति किलो आउँछ, त्यसमा प्रतिकिलो दर गुणन गरेर हजारौँ रुपैयाँ हात साटासाट हुन्छ । च्याङ्ग्रालाई सामान्य पराल वा काठमाडौंका घाँस त्यति मन पर्दैन, तिनीहरू हिमाली खर्कका जडीबुटीयुक्त बुट्यान खान बानी परेका हुन्छन् ।

व्यापारीहरूले विशेष रूपमा जुटाएको यो हरियो घाँसले उनीहरूको तिर्खा र भोक मेट्न मद्दत गरिरहेको छ । दशैँको समयमा काठमाडौंको टुँडिखेल, सल्लाघारी, वा कलङ्कीका ठूला खुला जमिनहरू विशाल पशु नगरमा परिणत हुन्छन् । हजारौँ चौपायालाई छुट्टाछुट्टै जिल्ला र व्यापारी अनुसार विभाजन गरी यस्ता अस्थायी क्याम्पमा राखिन्छ । यि च्याङ्ग्राहरूका सिङमा लगाइएको हरियो रङले तिनीहरू स्वस्थ रहेको र खान योग्य भएको प्रमाणित गर्छ । काठमाडौंका रैथानेहरू च्याङ्ग्राको सिङ र अनुहारको चमक हेरेरै त्यसको तन्दुरुस्ती पत्ता लगाउँछन् ।

काठमाडौं उपत्यकामा दशैँको १० दिनमा मात्र ५० देखि ६० हजार खसीबोका खपत हुन्छन् । गाउँघरमा किसानले वर्षभरि स्याहारेका यी पशुहरू यहाँ शहरको चाडपर्व धान्न आइपुगेका छन् । तारजालीको यो दृश्यले सहरिया सुरक्षा र प्रकृतिका प्राणीबीचको पर्खाललाई देखाउँछ । मुस्ताङका खुला पाखामा स्वतन्त्र चरेका यी च्याङ्ग्राहरू शहरमा आइपुग्दा तारजालीभित्र थुनिन पुगेका छन् । तिनीहरूको नजरमा अनौठो कौतुहल र मौनता झल्किन्छ । दशैँ संस्कृतिमा जति उल्लास छ, पशु अधिकार र संवेदनशीलताको दृष्टिले यो उत्तिकै गम्भीर विषय पनि हो ।

यी अवोध अनुहारहरूले हामीलाई सम्झाउँछन् कि हाम्रो चाडको परिकार कसैको जीवनको मूल्यमा तयार हुन्छ । सिङमा लगाइएको हरियो रङले मानिसलाई त ढुक्क बनाउँछ, तर यी प्राणीका लागि भने यो जीवनको अन्तिम यात्रा हो । काठमाडौंका खसीबजारले प्रश्तुत गर्ने यो दृश्य केवल चाडपर्वको उपभोग्य संस्कृति मात्र होइन । यो ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड, शहरी उपभोक्ताको परम्परागत निष्ठा र मेहनती व्यापारीहरूको मौसमी पसिनाको सम्मान हो ।

तस्बिरहरुः अनुप प्रधान,