कार्तिक ६ गते, २०८३ मा प्रकाशित
दशैं–दशहरा: नेपाल–भारतको शताब्दीयौँ पुरानो सांस्कृतिक सेतु , नेपालमा दशैं, भारतमा दशहरा र नवरात्रि; एउटै आस्था, फरक परम्परा र साझा पौराणिक विरासत
काठमाडौं । नेपालमा बडादशैं र भारतमा दशहरा, नवरात्रि तथा दुर्गापूजाका रूपमा मनाइने पर्वले नेपाल–भारतबीचको धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्बन्धलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्। नाम, पूजा विधि र उत्सव मनाउने शैली फरक भए पनि यी पर्वको साझा आधार देवी दुर्गाको आराधना तथा असत्यमाथि सत्यको विजय हो।
हिन्दू पौराणिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गाले महिषासुरको वध गरेको स्मरणमा नवरात्रि र दुर्गापूजा मनाइन्छ। त्यस्तै, भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्ग दशहरासँग जोडिएको छ। यी कथाले अन्यायमाथि न्याय, अधर्ममाथि धर्म र दुष्ट शक्तिमाथि सद्गुणको विजयको सन्देश दिन्छन्।
कम्तीमा ६५० वर्ष पुरानो लिखित प्रमाण
नेपालमा दशैं मनाउने परम्पराको ऐतिहासिक गहिराइ पुष्टि गर्ने लिखित प्रमाण मध्यकालसम्म पुग्छ। इतिहासकार महेशराज पन्तले उल्लेख गरेका अभिलेखका आधारमा वि.सं. १४३२ अर्थात् सन् १३७५ सम्म नेपालमा दशैं मनाइएको प्रमाण भेटिन्छ। यसले नेपालमा दशैंसम्बन्धी लिखित ऐतिहासिक प्रमाण करिब ६५० वर्ष पुरानो रहेको देखाउँछ।
काठमाडौं उपत्यकाको मल्लकालीन इतिहासमा पनि शरद् नवरात्र र देवी आराधनाको महत्त्वपूर्ण स्थान रहेको पाइन्छ। यद्यपि नेपाल र भारतबीच दशैंको परम्परा ठ्याक्कै कुन वर्षदेखि सुरु भयो वा दुई देशबीच यसको सम्बन्ध कति वर्ष पुरानो हो भन्ने विषयमा सर्वमान्य ऐतिहासिक मिति उपलब्ध छैन।
नेपालमा दशैं, भारतमा फरक–फरक उत्सव
नेपालमा दशैंका अवसरमा घटस्थापना, जमरा, दुर्गा पूजा, टीका र जमरा ग्रहण तथा मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने परम्परा प्रचलित छ। भारतमा भने क्षेत्रअनुसार उत्सवको स्वरूप फरक देखिन्छ। पश्चिम बङ्गालमा दुर्गापूजा विशेष भव्यताका साथ मनाइन्छ भने उत्तर भारतका विभिन्न क्षेत्रमा रामलीला र रावण दहनसहित दशहरा मनाइन्छ। भारतका धेरै क्षेत्रमा नौ दिनसम्म नवरात्रि व्रत, पूजा र सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छन्।
यसरी एउटै धार्मिक तथा पौराणिक विरासतले फरक क्षेत्रका मानिसलाई आफ्नै मौलिक परम्परामा जोड्दै आएको छ।
सम्बन्धलाई अनन्तकालसम्म कसरी टिकाउने?
नेपाल र भारतबीचको यो सांस्कृतिक सम्बन्धलाई दीर्घकालसम्म बलियो बनाउन धार्मिक आस्थाको सम्मानसँगै ऐतिहासिक तथ्यको संरक्षण, संयुक्त सांस्कृतिक कार्यक्रम, धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धन, युवा तथा विद्यार्थी आदानप्रदान र सीमावर्ती समुदायबीच आपसी सद्भाव बढाउन आवश्यक छ।
दुवै देशका ऐतिहासिक मन्दिर, देवीस्थल, पुरातात्त्विक अभिलेख र सांस्कृतिक सम्पदाको संयुक्त अध्ययन तथा संरक्षणले यस सम्बन्धलाई थप मजबुत बनाउन सक्छ। साथै, धार्मिक विविधताको सम्मान, सामाजिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक परम्पराको नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरणले साझा विरासतलाई जीवन्त राख्न मद्दत पुर्याउँछ।
साझा आस्था, साझा भविष्य
नेपालको दशैं र भारतको दशहरा, नवरात्रि तथा दुर्गापूजा केवल धार्मिक पर्व मात्र होइनन्, यी पुस्तौँदेखि विकसित हुँदै आएका सांस्कृतिक पहिचानका प्रतीक पनि हुन्। पर्वका नाम र शैली फरक भए पनि सत्य, न्याय, सद्भाव र सकारात्मकताको सन्देश साझा छ।
नेपाल–भारत सम्बन्धलाई अनन्तकालसम्म टिकाइराख्ने वास्तविक शक्ति साझा आस्था मात्र होइन, आपसी सम्मान, जनस्तरको मित्रता र साझा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण पनि हो।
अन्य समाचारहरु
