रुस, साउदी अरब र अष्ट्रेलिया इतिहासकै ठूला कार्बन डाइअक्साइड निर्यातकर्ता

काठमाडौं, ३ मंसिर । सन् १८५० यताका जीवाश्म इन्धनसम्बन्धी विश्लेषणअनुसार रुस, साउदी अरब र अष्ट्रेलिया इतिहासमै कार्बन डाइअक्साइडका तीन सबैभन्दा ठूला निर्यातक राष्ट्र हुन्।

रुससँग कोइला, तेल र ग्यासको विशाल भण्डार छ र यो जीवाश्म इन्धनको विश्वव्यापी निर्यातकर्ताहरूको सूचीमा शीर्ष स्थानमा रहेको छ। यी इन्धनहरूको निर्यात र तिनको दहनबाट उत्पन्न हुने कार्बन डाइअक्साइडको मात्रालाई जोड्दा सन् २०२५ को अन्त्यसम्ममा रुस ७० गिगाटनभन्दा बढी कार्बन उत्सर्जनका लागि जिम्मेवार देखिन्छ।

विश्वकै सबैभन्दा ठूला तेल र ग्यास उत्पादक राष्ट्रहरूमध्ये एक साउदी अरब करिब ६० गिगाटन कार्बन डाइअक्साइड निर्यात गरेर दोस्रो स्थानमा छ। यो मुलुक संयुक्त राष्ट्रसंघको वार्षिक जलवायु शिखर सम्मेलनहरूमा लामो समयदेखि अवरोध सिर्जना गर्ने पक्षका रूपमा रहँदै आएको छ।

अष्ट्रेलिया तेस्रो स्थानमा छ। यसले २५ गिगाटनभन्दा बढी कार्बन डाइअक्साइड निर्यात गरेको छ, जुन शीर्ष दुई राष्ट्रहरूको तुलनामा निकै कम भए पनि भेनेजुएलाको तथ्याङ्कभन्दा धेरै फरक छैन। यो तथ्य यस्तो समयमा बाहिर आएको छ, जब अष्ट्रेलियाले टर्कीमा जारी संयुक्त राष्ट्रसंघको जलवायु शिखर सम्मेलनको अध्यक्षता गरिरहेको छ, जुन अहिले आफ्नो दोस्रो हप्तामा प्रवेश गरेको छ। अष्ट्रेलियाले जीवाश्म इन्धनको प्रयोग या निर्यात अन्त्य गर्ने कुनै समयसीमा तोकेको छैन, जबकि यसको निर्यात अर्थतन्त्रमा जीवाश्म इन्धनको हिस्सा करिब ४० प्रतिशत रहेको छ।

‘मेक पोल्युटर्स पे इन्टरनेशनल कोलिशन’ का संयोजक लुइस हचिन्सले भने, “यो विश्लेषणले तपाईंलाई जलवायु वार्तामा के गलत भइरहेको छ भन्नेबारे धेरै कुरा बताउँछ। यहाँ काेप ३१ मा सरकारहरूले जलवायु संकटलाई सम्बोधन गर्न पर्याप्त पैसा नभएको दाबी गर्छन्, जबकि जीवाश्म इन्धनबाट भाग्य जम्मा गर्ने अष्ट्रेलिया, रुस र साउदी अरेबियाले यस सहमतिमा आधारित प्रक्रियामा निर्णायक राजनीतिक शक्ति चलाइरहेका छन्।”

“अष्ट्रेलियालाई हेर्नुहोस्, जीवाश्म इन्धन निर्यात गणना गर्दा विश्वव्यापी तापक्रममा यसको योगदान दोब्बरभन्दा बढी हुन्छ तैपनि यो वार्ताको सह-अध्यक्षता गरिरहेको छ, जहाँ जलवायु वित्तसम्बन्धी वार्ता फेरि एकपटक गतिरोधमा पुगेको छ। जिम्मेवारी धनी, शक्तिशाली र नाफाखोरहरूमा छ। जीवाश्म इन्धनबाट भाग्य कमाउनेहरूले नै यसको क्षतिको क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्छ।”

‘कार्बन ब्रीफ’ द्वारा सञ्चालित र ‘गार्जियन’ द्वारा प्रकाशित जीवाश्म इन्धनको ऐतिहासिक निर्यातको विश्लेषणले जीवाश्म इन्धन निकाल्ने देशको आधारमा कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जनको जिम्मेवारी बाँडफाँड गरेको छ, जुन कार्बन डाइअक्साइड  निस्कने देशहरूलाई मात्र हेर्ने धेरैजसो अन्य विश्लेषणभन्दा भिन्न छ।

जीवाश्म इन्धन कहाँबाट आयो भनेर गणना गर्दा विश्वव्यापी अर्थतन्त्र र उत्सर्जनको ऐतिहासिक जिम्मेवारीलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्न मद्दत पुग्छ। निर्यातकर्ता देशहरू विश्वव्यापी हरितगृह उत्सर्जकहरूको सूचीमा तुलनात्मक रूपमा पछि देखिन सक्छन्, किनकि ती गणनाहरू सामान्यतया जीवाश्म इन्धनको उपभोगमा आधारित हुन्छन्।

images

विश्लेषणले यो पनि देखाएको छ कि अमेरिका र चीन विश्वका दुई ठूला हरितगृह ग्यास उत्सर्जकहरू, अहिले पनि रुस, साउदी अरब वा अष्ट्रेलियाभन्दा ऐतिहासिक उत्सर्जनका लागि बढी जिम्मेवार छन्, किनकि विशाल मात्रामा इन्धन आयात गर्नुका साथै तिनीहरूले आफ्नै उत्पादनका आपूर्तिहरू पनि बढी जलाएका छन्।

सन् २०२३ मा दुबईमा सम्पन्न संयुक्त राष्ट्रसंघीय जलवायु सम्मेलनले सबै राष्ट्रहरूलाई जीवाश्म इन्धनबाट अन्य ऊर्जा स्रोतहरूतर्फको विश्वव्यापी संक्रमणमा योगदान पुर्याउन आह्वान गरेको थियो तर यसका लागि कुनै निश्चित समयतालिका वा कार्ययोजना तोकेको थिएन। सोमबार दिउँसो काेप ३१ मा अष्ट्रेलियाले सम्मेलनको सम्भावित नतिजासम्बन्धी मस्यौदा प्रस्तुत गर्‍यो, जसमा “ऊर्जा प्रणालीहरूमा जीवाश्म इन्धनबाट तत्काल अन्य स्रोतहरूतर्फ संक्रमण” गर्नुपर्ने आह्वान समावेश थियो।

images

यद्यपि, साउदी अरब लगायतका केही मुलुकहरूले दुबई सम्मेलनयता आफ्नो वार्ता अडानलाई अझ कडा बनाएका छन्। यसबाहेक, डोनाल्ड ट्रम्पको नेतृत्वमा अमेरिकाको अनुपस्थितिले गर्दा यी मुलुकहरूमा सम्झौता खोज्नुपर्ने दबाब पनि घटेको छ। धेरै पर्यवेक्षकहरूका अनुसार, “तत्काल संक्रमण” सम्बन्धी यो उल्लेख आगामी दिनमा आउने मस्यौदाहरूमा जस्ताको तस्तै रहिरहने सम्भावना कम छ।

साउदी अरब, रुस, अरब समूहका अन्य सहयोगी राष्ट्रहरू र केही अन्य मुलुकहरू त ‘कभर टेक्स्ट’ (मुख्य निर्णय दस्तावेज) राख्ने विचारको समेत विरोध गरिरहेका छन्, जसले वार्ता प्रक्रियालाई थप अवरुद्ध पार्न सक्छ।

images

‘क्लाइमेट एनालिटिक्स’ नामक एक थिंक ट्यांकले मंगलबार सार्वजनिक गरेको विश्लेषणअनुसार, काेप ३१ को अध्यक्षता गरिरहेको अष्ट्रेलियासँग आफ्नै देशमा जीवाश्म इन्धन उत्खनन घटाउने कुनै ठोस योजना देखिँदैन।

अहिले पनि यस्ता कोइला खानीहरूलाई सञ्चालन अनुमति दिइँदै छ, जुन सन् २०८८ सम्म सञ्चालनमा रहनेछन्। यो समय शताब्दीको मध्यसम्ममा सबै मुलुकहरूले ‘नेट जिरो’ (खुद शून्य) हरितगृह ग्यास उत्सर्जनको लक्ष्य हासिल गरिसक्नुपर्ने समयसीमाभन्दा धेरै पछाडिको हो।

क्लाइमेट एनालिटिक्सका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत बिल हेयरले भने, “गत हप्ता टर्कीमा प्रधानमन्त्रीले दाबी गरेजस्तो अष्ट्रेलियाले ‘आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरिरहेको’ छैन भन्ने कुरा प्रष्ट छ।” उनले थपे, “सरकारको अडानमा गहिरो विरोधाभास छ; एकातिर उनीहरू विदेशमा उच्च जलवायु आकांक्षाहरूको वकालत गर्छन्, तर अर्कोतिर नयाँ कोइला खानी र ग्यास क्षेत्रहरूलाई अनुमति दिएर दशकौंसम्म जीवाश्म इन्धनको उत्पादन र निर्यात जारी राख्ने योजना बनाउँछन्।”

अष्ट्रेलियाली सरकारका लागि यी विरोधाभासहरूलाई सम्बोधन गर्नु राजनीतिक रूपमा कठिन बनेको छ। प्रधानमन्त्री एन्थोनी अल्बानीजले गत हप्ता काेप ३१ मा भाग लिएका थिए, तर स्वदेशमा उनी ‘वन नेसन’ पार्टीको बढ्दो प्रभावका कारण दबाबमा छन्। जनमत सर्वेक्षणहरूमा बलियो देखिएको यो पार्टीले ‘नेट जिरो’ को लक्ष्यलाई अस्वीकार गर्नुका साथै जलवायु विज्ञानलाई नै नकार्ने गरेको छ।

Nepal life insurance

साउदी ऊर्जा मन्त्रालयका एक प्रतिनिधिले गार्जियनलाई बताए अनुसार साउदी अरेबियाले आफ्नो सिमानाभित्र ऐतिहासिक विश्वव्यापी कार्बन डाइअक्साइड  उत्सर्जनको लगभग १% हिस्सा ओगटेको छ। उनले भने, “साउदी अरेबियाले आफ्ना ऊर्जा आवश्यकताहरू पूरा गर्न विश्वभरका देशहरूमा तेल निर्यात गर्छ। यी देशहरूले तेल कसरी प्रयोग गर्ने, कुन प्रविधिहरू अपनाउने र परिणामस्वरूप उत्सर्जन कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने आफैं निर्णय गर्छन्। त्यसकारण, इन्धन उपभोग गर्ने देशहरूको भूमिकालाई बेवास्ता गर्दै सम्पूर्ण उत्सर्जनको जिम्मेवारी एक्लो निर्यातकर्ता देशमाथि थोपर्नु भ्रामक हुन्छ।”

उनले थपे, “यसले ऊर्जा उत्पादकहरूलाई उनीहरूको जिम्मेवारीबाट भने मुक्त गर्दैन। साउदी अरेबियाले त्यो भूमिकालाई सक्रिय रूपमा पछ्याइरहेको छ। विज्ञानमा प्रकाशित सहकर्मी-समीक्षा गरिएको अनुसन्धानले साउदी कच्चा तेलको अपस्ट्रीम कार्बन तीव्रतालाई विश्वमै सबैभन्दा कममध्ये एकमा पहिचान गरेको छ जबकि अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीको तथ्याङ्कले साउदी तेल र ग्यास सञ्चालनमा तुलनात्मक रूपमा न्यून मिथेन तीव्रता रहेको संकेत गरेको छ।”