‘मौलिक स्वादको उत्सव तिहारको सेलरोटी र छठको ठेकुवाः तराई र पहाडलाई जोड्ने सांस्कृतिक पुल’

नेपालको सांस्कृतिक विविधतामा खानपानले महत्वपूर्ण भुमिका खेल्छ । पहाडी क्षेत्रमा मनाइने तिहारको सेलरोटी र तराई क्षेत्रमा प्रचलित छठ पर्वको ठेकुवा जस्ता परम्परागत स्वादहरूले देशका विभिन्न भूभागलाई जोड्ने काम गरेका छन् । यी दुवै मिठाईहरूले नेपाली एकताको प्रतीक बनेका छन् । जसले तराई र पहाडका समुदायहरूलाई सांस्कृतिक रूपमा नजिक ल्याउँछन् ।

तिहार र सेलरोटीको सांस्कृतिक महत्व
तिहार, जसलाई दीपावली पनि भनिन्छ । नेपालको पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा विशेष रूपमा मनाइन्छ । यो पाँच दिनसम्म चल्ने पर्व हो जसमा काग, कुकुर, गाई, लक्ष्मी र भाइटीकाको पूजा गरिन्छ । यस पर्वमा सेलरोटी अपरिहार्य हुन्छ । सेलरोटी चामलको पिठोबाट बनाइने गोलाकार, तेलमा तारेर तयार गरिने मिठाई हो जसलाई परिवार र आफन्तहरूसँग बाँडेर खाइन्छ । यो दशैं तथा तिहार जस्ता चाडहरूमा देवताहरूलाई चढाइने र परिवारमा बाँडिने परम्परा छ ।

छठ र ठेकुवाको परम्परा
छठ पर्व तराई क्षेत्रका मधेसी, थारू र मैथिली समुदायमा विशेष रूपमा मनाइन्छ । यो चार दिनसम्म चल्ने सूर्य देवताको पूजा हो । जसमा निर्जला व्रत बसिन्छ र सूर्योदय तथा सूर्यास्तमा अघ्र्य दिइन्छ । यस पर्वमा ठेकुवा मुख्य प्रसाद हो । ठेकुवा गहुँको पिठो, गुड, घिउ र मसला मिसाएर बनाइने कुरकुरे बिस्कुट हो । जसलाई छठी माईको मनपर्ने भोजन मानिन्छ । यो मध्यरातमा तयार गरिन्छ र पूजापछि परिवार र समुदायमा बाँडिन्छ । ठेकुवाले प्रकृति, स्वास्थ्य र समृद्धिसँग जोडिएको छ । यसले चिसो मौसममा ऊर्जा प्रदान गर्छ । छठ पर्वले पर्यावरण संरक्षणको सन्देश पनि दिन्छ । जसमा पानीका स्रोतहरू सफा राखिन्छ ।
स्वादले जोड्ने सांस्कृतिक पुल
नेपालको भौगोलिक विविधताले तराई र पहाडका संस्कृतिहरू अलग जस्ता देखिन्छन् । तर सेलरोटी र ठेकुवा जस्ता खानपानले यी क्षेत्रहरूलाई एकताको सूत्रमा बाँध्छन् । पहाडी क्षेत्रमा तिहार मनाउँदा सेलरोटी तराईमा पुग्छ र छठमा ठेकुवा पहाडमा फैलिन्छ । हालका वर्षहरूमा छठ पर्व पहाडी क्षेत्रमा पनि मनाउन थालिएको छ । जसले सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई बढाएको छ । यी मिठाईहरूले नेपाली एकताको प्रतीक बनेका छन् । सेलरोटीले पहाडको उत्सव र एकतालाई प्रतिनिधित्व गर्छ भने ठेकुवाले तराईको प्रकृति र आध्यात्मिकतासँग जोड्छ ।

यी स्वादहरूले सामाजिक सद्भाव बढाउँछन् । काठमाडौंमा तराईका प्रवासीहरूले छठ मनाउँदा पहाडी समुदाय पनि सहभागी हुन्छन् । सेलरोटी–ठेकुवाको आदानप्रदान हुन्छ । यसले जातीय विविधतामा एकता ल्याउँछ । साथै, यी परम्परागत खानाहरूले पर्यटनलाई पनि बढावा दिन्छन् – पर्यटकहरूले यी मिठाईहरू चख्दा नेपाली संस्कृतिको गहिराइ बुझ्छन् । तर आधुनिकीकरणले यी परम्पराहरू लोप हुने खतरा छ । जसलाई संरक्षण गर्न आवश्यक छ ।

सेलरोटी र ठेकुवा नेपाली स्वादका प्रतिनिधि मात्र होइनन् यिनीहरूले तराई र पहाडलाई जोड्ने सांस्कृतिक पुल हुन् । यी चाडपर्वहरूले नेपालको विविधतामा एकता दर्साउँछन् र राष्ट्रिय पहिचानलाई मजबुत बनाउँछन् । यस वर्षको तिहार र छठमा यी स्वादहरू चख्दै सांस्कृतिक सद्भावको सन्देश फैलाउन सकिन्छ ।