खालिदा जिया: गृहणीदेखि प्रधानमन्त्री हुदै जेलसम्म

काठमाडौँ । बंगलादेशकी पूर्व प्रधानमन्त्री तथा बीएनपी अध्यक्ष खालिदा जियाको ८० वर्षको उमेरमा निधन भएको छ । बीएनपी पार्टीले उपचारको क्रममा रहेकी खालिदा जियाको निधन भएको जानकारी दिएको छ । खालिदा जिया पहिले कलेजो, मिर्गौला, मधुमेह र आँखाको रोगसहित विभिन्न स्वास्थ्य समस्याहरूबाट पीडित थिइन् ।  उनका जेठा छोरा तथा बीएनपीका कार्यकारी अध्यक्ष तारिक रहमान २००८ देखि लन्डनमा बस्दै आएका थिए । उनी यसै महिना बंगलादेश फर्किएका छन् । उनका कान्छा छोरा अराफत रहमानको २०१५ मा हृदयघातका कारण मृत्यु भएको थियो ।

खालिदा जियाको जन्म सन् १९४५ मा बंगालको जलपाईगुडी जिल्लाको दिनाजपुरमा भएको थियो । उनको परिवार फेनीबाट आएको थियो र उनका बुबा इस्कन्दर अली मजुमदार चिया व्यापारी थिए । उनको मूल नाम खालिदा खानुम ‘पुतुल’ थियो । पाँच भाइबहिनीमध्ये तेस्रो, खालिदा दुई वर्षको उमेरमा उनको परिवार दिनाजपुरमा बसोबास गर्‍यो, जुन भारत विभाजन पछि पाकिस्तानको हिस्सा बन्यो ।

खालिदाको प्रारम्भिक जीवन त्यहीं बित्यो । पहिले मिसनरी स्कूल र त्यसपछि सरकारी बालिका उच्च माध्यमिक विद्यालयमा शिक्षा पूरा गरेपछि, उनको विवाह १९६० मा तत्कालीन पाकिस्तानी सेनाका अधिकारी क्याप्टेन जियाउर रहमानसँग भयो । त्यसपछि उनको नाम खालिदा जिया रहमान राखिएको थियो ।

विवाह पछि, क्याप्टेन जियाउर रहमानले पाकिस्तानी सेनामा निरन्तर बढ्दै जाँदा, खालिदा जियाले घरपरिवार व्यवस्थापन गर्न थालिन् । उनीहरूका दुई छोरा थिए, तारिक रहमान र अराफत रहमान कोको । १९६५ मा, खालिदाले आफ्नो पतिसँग पूर्वी पाकिस्तान छोडेर पश्चिम पाकिस्तान गइन् र लामो समयसम्म कराँचीमा बसिन् । यद्यपि, १९६९ मा, उनी जियासँग पूर्वी पाकिस्तान फर्किइन् र ढाकामा परिवारको पालनपोषण गरिरहिन् ।

१९७१ को बंगलादेश मुक्ति युद्धको समयमा, जब जियाउर रहमानले पाकिस्तानी सेनाविरुद्ध मुक्ति वाहिनीको नेतृत्व गरिरहेका थिए, पाकिस्तानी सेनाले खालिदालाई ढाका क्यान्टोनमेन्टमा हिरासतमा राख्यो । यद्यपि, डिसेम्बर १६ मा बंगलादेशको स्वतन्त्रता पछि उनलाई रिहा गरियो । बंगलादेशको स्वतन्त्रता पछि, सैन्य र राजनीतिक मामिलामा जियाउर रहमानको रुचि सर्यो, तर खालिदाले आफ्ना बच्चाहरूलाई हुर्काउनमा ध्यान केन्द्रित गरिन् । १९७५ मा बंगबंधु मुजीबुर रहमानको हत्या र त्यसपछि भएको विद्रोह जसले जियाउर रहमानलाई बंगलादेशको सैन्य शासकको रूपमा स्थापित गर्‍यो, खालिदा जिया राजनीतिबाट टाढा रहिन् । १९७७ मा जियाउर रहमान बंगलादेशको राष्ट्रपति बनेपछि, खालिदा जिया आधिकारिक रूपमा बंगलादेशको प्रथम महिला बनिन् । यद्यपि, उनी आफ्नो घरमा सीमित रहिन् ।

लेखक मोहिउद्दीन अहमदले आफ्नो पुस्तक, बीएनपी: शोमोय-ओ-शोमोयमा लेख्छन्- जियाउर रहमानको हत्या र त्यसपछि बंगलादेशमा सैन्य तानाशाहीको अवधिमा जियाको पार्टी, बंगलादेश नेशनलिस्ट पार्टी (बीएनपी) सीमान्तकृत हुन थाल्यो । उनका पतिको हत्या पछि, खालिदा जियाले बीएनपीलाई जीवित राख्न संघर्ष सुरु गरिन् । बिस्तारै, उनी पार्टीका कार्यक्रमहरूमा देखा पर्न थालिन् र राजनीतिक रूपमा सक्रिय भइन् । यहीँबाट उनको राजनीतिक करियर सुरु भयो । भनिन्छ, खालिदाको आठ वर्ष लामो संघर्ष र विरोधले एर्शादलाई सत्ताबाट राजीनामा दिन बाध्य पार्यो । रोचक कुरा के छ भने, उनी मुस्लिम देशकी दोस्रो महिला शासक पनि बनिन् । उनीभन्दा पहिले पाकिस्तानकी बेनजीर भुट्टोले मात्र यो उपलब्धि हासिल गरेकी थिइन् ।

सत्ता र विपक्षमा रहने अवधि, एक अनुभवी प्रशासक

खालिदा जियाको राजनीतिक यात्रा संघर्ष र सत्ता र विपक्षमा रहने अवधिले चिन्हित भएको छ । यो त्यस्तो अवधि थियो जब बंगलादेशमा लोकतान्त्रिक संस्थाहरू मात्र बलियो भएनन्, तर शक्तिशाली विपक्षी दल, अवामी लिगको उदय पनि भयो । यो बीएनपी र शेख हसिनाको अवामी लिग बीचको तीव्र प्रतिस्पर्धासँग मेल खायो । यस अवधिमा खालिदा जियाले दुई कार्यकाल प्रधानमन्त्रीको रूपमा सेवा गरिन् (१९९१-९६ र २००१-२००६) ।

सत्तामा अवधि

पहिलो कार्यकाल (१९९१-१९९६)

खालिदा जिया १९९१ मा पहिलो पटक प्रधानमन्त्री बनिन् । उनले आफ्ना पति जियाउर रहमानको विरासतलाई अगाडि बढाइन् र देशको शासनमा इस्लामको भूमिकाको वकालत गरिन् । यद्यपि, यस अवधिमा बंगलादेशमा निजी उद्यम र उदार विकास नीतिहरूको प्रवर्द्धन देखियो । यस अवधिमा, बीएनपीले संयुक्त राज्य अमेरिका, चीन र अरब देशहरूसँगको सम्बन्धको महत्त्वमा जोड दियो । १९९६ मा बीएनपीले लगातार दोस्रो चुनाव जित्यो, तर भ्रष्टाचार र चुनावी अनियमिततालाई लिएर हडताल र विरोधको लहर चल्यो, जसले गर्दा खालिदा एक महिना भित्रै राजीनामा दिन बाध्य भइन् ।

दोस्रो कार्यकाल (२००१-२००६)

खालिदा २००१ मा पुन: प्रधानमन्त्री निर्वाचित भइन् । उनको दोस्रो कार्यकालमा, उनले भ्रष्टाचार र आतंकवाद उन्मूलन गर्ने वाचा गरिन् । यद्यपि, उनको दोस्रो कार्यकालमा, पाकिस्तानसँगको परम्परागत सम्बन्ध र कट्टरपन्थीका लागि परिचित जमात-ए-इस्लामीसँग बीएनपीको गठबन्धन अझ स्पष्ट भयो । यस अवधिमा बीएनपीको दशकौं पुरानो भारत विरोधी अडान बढी मुखर भयो । यस अवधिमा, बंगलादेश भारत विरोधी आतंककारी र पृथकतावादीहरूको लागि सुरक्षित आश्रयस्थल बन्यो । यो त्यो अवधि थियो जब भारतका उत्तरपूर्वी राज्यहरूमा हिंसा र विद्रोह बढ्यो ।

२००६ मा, खालिदा जियाको नेतृत्वमा, बंगलादेशमा धेरै नियमहरू पारित गरियो, जसले देशव्यापी विरोध प्रदर्शन निम्त्यायो । खालिदालाई प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिन बाध्य पारियो । त्यसपछि बंगलादेशमा २००८ सम्म अन्तरिम सरकारले शासन गर्यो । २००८ को चुनावमा, बीएनपीले अवामी लिगसँग ठुलो हार बेहोर्नु पर्यो । यो खालिदा जियाले बंगलादेशको प्रधानमन्त्रीको रूपमा काम गरेको अन्तिम पटक थियो । यसपछि, बीएनपी कहिल्यै सत्तामा आएन ।

विपक्षी अवधि (१९९६-२००१, २००६-हाल)

जुन १९९६ को चुनावमा अवामी लिगसँग हारेपछि, खालिदा जिया विपक्षमा थिइन् । पछि उनी विपक्षी राजनीतिमा सामेल भइन् र २००१ को चुनाव जितेर जमात-ए-इस्लामी र इस्लामी ओइक्या जोत जस्ता कट्टरपन्थी इस्लामवादी दलहरूसँग गठबन्धन गठन गरिन् । यद्यपि, २००८ को चुनावमा उनको पराजय पछि, बीएनपीले बंगलादेशमा कहिल्यै सरकार गठन गर्न सकेको छैन । यस अवधिमा, उनको राजनीतिक करियर कानुनी चुनौती र भ्रष्टाचारको आरोपले बिग्रिएको थियो । खालिदा जियाले २०१४ को आम चुनाव बहिष्कार गरिन् । यस चुनावमा, शेख हसिनाले फेरि बहुमतका साथ सरकार बनाउन सफल भइन् र बीएनपी र केही कट्टरपन्थी दलहरू विरुद्ध भ्रष्टाचारका मुद्दाहरू लगाएकी थिइन् ।

भ्रष्टाचारको आरोप र जेलमा बिग्रँदै गएको स्वास्थ्य

खालिदा जियालाई २०१८ मा जिया अनाथालय ट्रस्ट र जिया च्यारिटेबल ट्रस्ट भ्रष्टाचारका मुद्दाहरूमा दोषी ठहराइएको थियो । यी मुद्दाहरूमा उनलाई १७ वर्षको जेल सजाय सुनाइएको थियो । यद्यपि, उनको सजायलाई त्यसपछि राजनीतिक रूपमा प्रेरित भनियो । २०१८ को चुनावको समयमा उनी जेलमा रहेकी थिइन् । पछि, २०२० मा, कोरोनाभाइरस महामारीको समयमा, उनको सजाय निलम्बन गरिएको थियो र स्वास्थ्यको कारणले गर्दा उनलाई रिहा गरिएको थियो । खालिदा जियाको स्वास्थ्य २०१० को मध्यदेखि बिग्रँदै गएको थियो । यद्यपि, भ्रष्टाचार र अन्य मुद्दामा जेल परेका कारण उनको अवस्था झनै बिग्रियो । उनले २०२४ को चुनावमा भाग लिइनन् । उनको पार्टी, बीएनपीले पनि चुनाव बहिष्कार गरेको थियो ।

अगस्ट २०२४ मा शेख हसिनाको अपदस्थ पछि, बंगलादेशका राष्ट्रपतिले खालिदा जियाको सजाय माफी दिए र उनलाई रिहा गरिएको थियो । यस वर्षको जनवरीमा उनको स्वास्थ्य बिग्रिएपछि, उनलाई उपचारको लागि लन्डन लगिएको थियो। त्यहाँ निको भएपछि, उनी मे महिनामा बंगलादेश फर्किएकी थिइन् । तर, नोभेम्बरमा, उनलाई फेरि स्वास्थ्य समस्याहरू देखा परेपछि ढाकाको अस्पतालमा भर्ना गरिएको थियो।