के हो देशोद्वार पूजा, किन गरिन्छ ?

काठमाडौँ । आइबार साँझ बज्रेश्वरीको देशोद्वारा पूजा गरिएको छ । देशोद्वार पूजा नेपाली धार्मिक–सांस्कृतिक परम्परामा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण मानिने एक विशिष्ट पूजाविधि हो।

यो पूजा विशेषगरी देशमा शान्ति, समृद्धि, सुरक्षा र समग्र लोककल्याणको कामना गर्दै गरिन्छ । परम्परागत मान्यताअनुसार यस पूजाले देशमा आउने सम्भावित विपत्ति, महामारी, अनिष्ट वा अशान्तिलाई टार्न सहयोग पुग्छ भन्ने विश्वास गरिएको छ।

देशोद्वार पूजाको मुख्य उद्देश्य केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई सम्पूर्ण राष्ट्रको कल्याणका लागि देवदेवीहरूसँग प्रार्थना गर्नु हो । यस क्रममा विभिन्न शक्तिशाली देवी–देवताहरूलाई निमन्त्रणा गरिन्छ र तान्त्रिक विधिअनुसार विशेष पूजा, हवन तथा मन्त्रउच्चारण गरिन्छ। विशेषगरी बज्रेश्वरी, वच्छलेश्वरी, आकाश भैरव लगायतका शक्तिशाली देवदेवीहरूको आवाहन गरी उनीहरूबाट देशको रक्षा, शान्ति र समृद्धिका लागि आशीर्वाद मागिन्छ। यसले धार्मिक विश्वासका साथै समुदायबीचको एकता र सांस्कृतिक निरन्तरतालाई पनि बलियो बनाउने काम गर्दछ ।

वच्छलेश्वरी जात्रा जस्ता महत्वपूर्ण र लामो जात्राहरूको आरम्भ यसै पूजाबाट हुने परम्परा रहेको छ। यसरी देशोद्वार पूजालाई जात्राको शुभारम्भको प्रतीकको रूपमा पनि लिने गरिन्छ, जसले सम्पूर्ण जात्रा अवधिभर कुनै बाधा–अड्चन नआओस् र सबै कार्य सफलतापूर्वक सम्पन्न होस् भन्ने विश्वासलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ ।

यस पूजाको सञ्चालन र व्यवस्थापनमा गुठी परम्पराको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। विशेषगरी पलोवाल गुठीयारहरूले पालोको आधारमा पूजाको जिम्मेवारी सम्हाल्ने चलन छ। परम्पराअनुसार वर्तमान गुठीयारले आफूभन्दा कान्छो गुठीयारलाई अर्को वर्ष देशोद्वार पूजा सञ्चालन गर्ने जिम्मेवारी सुम्पने गर्दछन् । यस प्रक्रियालाई ‘पाबु’ वा ‘पालो सुम्पने’ भन्ने गरिन्छ, जुन तान्त्रिक विधि-विधानअनुसार गरिने एक परम्परागत संस्कार हो। यसले जिम्मेवारी हस्तान्तरण मात्र नभई धार्मिक परम्पराको निरन्तरता सुनिश्चित गर्ने काम पनि गर्दछ।

पालो परेको व्यक्तिले एक वर्षसम्म वच्छलेश्वरी तथा बज्रेश्वरी मन्दिरहरूको हेरचाह गर्ने दायित्व वहन गर्नुपर्छ । यस अवधिमा मन्दिर परिसरको सरसफाई, संरक्षण, सजावट तथा आवश्यक धार्मिक व्यवस्थापनको जिम्मेवारी उसैको हुन्छ। यसले मन्दिरको नियमित संरक्षण र धार्मिक गतिविधिहरूलाई निरन्तरता दिन महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउछ ।

यसरी हेर्दा देशोद्वार पूजा केवल एक धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचान, परम्परागत गुठी व्यवस्था र सामुदायिक एकताको प्रतीक पनि हो। पुस्तौंदेखि चलिआएको यो परम्पराले धार्मिक आस्था, सामाजिक जिम्मेवारी र सांस्कृतिक निरन्तरताको सुन्दर समन्वय प्रस्तुत गर्दछ। यही कारणले देशोद्वार पूजा आज पनि उपत्यकाको धार्मिक जीवनमा विशेष महत्वका साथ मनाइँदै आएको छ।