आश्विन १६ गते, २०८३ मा प्रकाशित
काठमाडौं, १६ असोज । अमेरिकी राज्य टेनेसीमा मृत्युदण्डको प्रतीक्षामा रहेकी ५० वर्षीया कैदी क्रिस्टा पाइकलाई घातक इन्जेक्सन दिने दुईवटा प्रयासहरू असफल भएपछि उनलाई गम्भीर अवस्थामा अस्पताल भर्ना गरिएको छ। घटनालगत्तै राज्यका गभर्नर बिल लीले यस वर्षका लागि तय गरिएका सबै मृत्युदण्ड कार्यान्वयन रोक्ने निर्णय गरेका छन्।
खासमा सन् १९९६ को मार्च ३० मा टेनेसी राज्यले १८ वर्षको उमेरमा गरेको अपराधका लागि क्रिस्टा पाइकलाई मृत्युदण्डको सजाय सुनाउँदा उनी आधुनिक युगमा मृत्युदण्डको सजाय पाउने सबैभन्दा कम उमेरकी महिला बनिन्।
न्यायाधीशले मृत्युदण्डको फैसला सुनाउँदा अनुहारमा अझै किशोरावस्थाका डन्डीफोरहरू देखिएकी क्रिस्टा अनियन्त्रित रूपमा रुँदै आफ्नी आमालाई पुकार्न थालिन्। यदि राज्यले उनको मृत्युदण्डको सजाय कार्यान्वयन गर्दा सन् १८१९ यता टेनेसीले कुनै महिलालाई मृत्युदण्ड दिएको यो पहिलो घटना भएकाे थियाे ।
जर्जटाउन विश्वविद्यालयका न्युरोलोजी (स्नायु विज्ञान) का प्राध्यापक डा. जोनाथन पिन्कसका अनुसार हुर्कने क्रममा क्रिस्टाले “असह्यजस्तै लाग्ने दुर्व्यवहारपूर्ण परिवेश” को सामना गरिन्। बाल यौन दुर्व्यवहार, पटक-पटकको बलात्कार तथा अभिभावकबाट त्यागिएकी र उपेक्षित भएकी क्रिस्टाले १२ वर्षको उमेरमा पहिलो पटक आत्महत्याको प्रयास गरेकी थिइन्। १७ वर्षको उमेरमा, एक अपरिचित व्यक्तिले सडकको छेउमा उनलाई समातेर भुइँमा लडाए र क्रूरतापूर्वक बलात्कार गरे। प्रहरीले उनलाई कहिल्यै पक्राउ गरेन। उपचार वा सहयोगको अभावमा, उनले बाल्यकालमा भएको बलात्कारका परिणामहरू र उपचार नगरिएको मानसिक रोगका लक्षणहरू दुवैको सामना गर्नुपर्ने बाध्यता भोगिन्। बलात्कार भएको करिब एक वर्ष पछि क्रिस्टा र अन्य दुई किशोर-किशोरी मिलेर कोलीन स्लेमरको हत्या गरे। ती किशोर-किशोरीमध्ये एक क्रिस्टाका प्रेमी ट्याडारिल शिप थिए, एक यस्ता व्यक्ति जसलाई उनले आफूमाथि मुक्का र लात्ती प्रहार गर्दा तथा रेजर ब्लेडले धम्की दिँदा पनि माया गर्थिन्।
क्रिस्टा अहिले ५० वर्षकी भइन्। उनी १८ वर्षको उमेरमा भएजस्ती व्यक्ति अब रहिनन्। विगत दुई दशकमा गरिएका चिकित्सा अनुसन्धानहरूले यो पुष्टि गरेका छन् कि मानिसको उमेर २० को दशकको मध्यसम्म नपुग्दासम्म किशोरको मस्तिष्क पूर्ण रूपमा विकसित हुँदैन। तैपनि क्रिस्टालाई मृत्युदण्डको सजाय सुनाइयो, जबकि ट्याडारिल, जो उनीहरूसँगै अपराध गर्दाको समयमा क्रिस्टाभन्दा केही महिना मात्र कान्छा थिए, लाई भने त्यस्तो सजाय दिइएन। उनीहरूमाथि गरिएको यो असमान व्यवहार टेनेसीको कानुनमा आधारित छ, जसले “किशोर” (१८ वर्षभन्दा कम उमेरका व्यक्ति) लाई मृत्युदण्डको सजायबाट मुक्त राख्छ। यद्यपि, स्नायु वैज्ञानिकहरूलाई अहिले थाहा छ कि १७ वर्षका र १८ वर्षका व्यक्तिको मस्तिष्क विकासमा कुनै अर्थपूर्ण भिन्नता हुँदैन।
क्रिस्टाले कोलीन स्लेमरको मृत्युमा आफ्नो भूमिकाको जिम्मेवारी सधैं स्वीकार गरेकी छिन्। साथसाथै, अपराधमा उनको संलग्नतालाई उनको युवावस्था तथा बाल यौन दुर्व्यवहार, बलात्कार, मस्तिष्कको क्षति र गम्भीर मानसिक रोगको इतिहासबाट अलग गर्न सकिँदैन। आघात सम्बन्धी समस्याहरूको मूल्याङ्कन र उपचारमा तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि विशेषज्ञता हासिल गरेकी क्लिनिकल मनोवैज्ञानिक डा. बेथानी ब्रान्डले क्रिस्टाको विगतलाई “असाधारण रूपमा गम्भीर र चरम आघात” को रूपमा वर्णन गरेकी छिन्। डा. ब्रान्डका अनुसार, क्रिस्टाले “अमेरिकी जनसंख्याको ९९ प्रतिशतभन्दा बढी गम्भीर प्रतिकूल घटनाहरूको सामना गरिन्।”
गर्भावस्थामा आमाले मदिरा सेवन गरेका कारण क्रिस्टाको जन्म नै मस्तिष्कमा क्षति लिएर भएको थियो। सानै उमेरदेखि उनलाई छारे रोगको समस्या थियो र हुर्कँदै जाँदा उनलाई निर्देशनहरू पालना गर्न तथा आफ्ना आवेगहरू नियन्त्रण गर्न कठिनाइ हुन्थ्यो। आफ्नो परिवेशसँग जुध्न मद्दत गर्नुको साटो, उनको परिवारले उनलाई बेवास्ता र दुर्व्यवहार गर्यो। क्रिस्टा सानै हुँदा उनकी हजुरआमाका प्रेमीले उनलाई बलात्कार गर्न थाले; उनले वर्षौंसम्म क्रिस्टाको मुखभित्र आफ्नो लिङ्ग जबर्जस्ती छिराउने गर्थे। विद्यालय जान थालेपछि, घरमा के गरिन्थ्यो भनेर सोध्दा क्रिस्टाले डरलाग्दो अनुहार र ठूलो जननाङ्ग भएको पुरुषको चित्र बनाइन्। विद्यालयले क्रिस्टाका अभिभावकलाई सम्पर्क गरे तापनि सामाजिक सेवा निकायले कुनै कदम चालेन र प्रहरीलाई पनि कहिल्यै बोलाइएन।
११ वर्षको उमेरमा, छिमेकमा एउटा ‘ट्रेलर’ (मोबाइल घर) मा बस्ने एक व्यक्तिले क्रिस्टालाई बलात्कार गरे। सुरुमा क्रिस्टाकी आमाले उनको कुरा पत्याइनन् तर बलात्कारका कारण संक्रमण देखिए पछि र एक शिक्षकले हस्तक्षेप गरे पछि ती व्यक्तिमाथि मुद्दा चलाइयो। उनले कुटपिटको कम गम्भीर अभियोगमा आफ्नो अपराध स्वीकार गरे र नजिकै बस्न जारी राखे।
विद्यालयले उनलाई दुर्व्यवहारपूर्ण घरको वातावरणबाट केही राहत प्रदान गर्थ्यो। क्रिस्टा सफल हुन चाहन्थिन्। उनका शिक्षकहरूले उनलाई “अरूलाई मद्दत गर्न तत्पर” रहने व्यक्तिको रूपमा वर्णन गर्थे र भन्थे कि “उनमा केही विशेष कुरा, एउटा विशेष चमक थियो।” तर, सँगसँगै उनले घरमा नयाँ खतराको सामना गरिरहेकी थिइन्।
उनकी आमाका पुरुष साथीहरूले पनि क्रिस्टामाथि दुर्व्यवहार गर्न थाले। तीमध्ये एकले उनलाई पिट्न ‘प्याडल’ (काठको फल्याक) को प्रयोग गर्थे र त्यसलाई निरन्तर धम्कीको रूपमा उनको कोठाबाहिर झुन्ड्याएर राख्थे। अर्का एक व्यक्तिले उनको अनुहारमा मुक्का हानेर नाकबाट रगत बगाइदिएका थिए र “कुस्ती खेल्ने” बहानामा उनका स्तनका मुन्टा बटारिदिन्थे।
हिंसा र बेवास्ताको यस पृष्ठभूमिमा, क्रिस्टाको मानसिक स्वास्थ्य झन्-झन् बिग्रँदै गयो। आफ्नो उमेर समूहका लागि तोकिएको मानक परीक्षामा उच्च अंक ल्याए पनि उनी सातौं कक्षामा अनुत्तीर्ण भइन्। उनलाई मृत्युदण्डको सजाय सुनाइएको धेरै वर्षपछि मात्र उनको ‘बाइपोलर डिसअर्डर’ को पहिचान र उपचार भयो; यसबाट अन्ततः उनको जीवनभरको तीव्र गतिमा आउने विचारहरू, आवेगशीलता, अनिद्रा र मनस्थितिमा आउने उतार-चढावको कारण स्पष्ट भयो।
बाल्यकालमा भोगेको यौन हिंसाका कारण क्रिस्टालाई ‘पोस्ट-ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर’ भयो। यसबाट पीडित व्यक्तिहरूले प्रायः तीव्र त्रास र असहाय महसुस गर्छन्, जसले मस्तिष्कका ती भागहरूलाई क्षति पुर्याउन सक्छ जुन महत्त्वपूर्ण निर्णय लिने कार्यका लागि जिम्मेवार हुन्छन्। क्रिस्टाको मृत्युदण्डको सजायपछि केही वर्षमा उनको उपचार सुरु गरेकी लामो समयदेखिकी चिकित्सक डा. अली विन्टर्सले उनलाई “प्रायः सधैं ‘लड्ने वा भाग्ने’ अवस्थामा रहने” व्यक्तिको रूपमा वर्णन गरिन्। बाल्यकालको आघातका कारण, क्रिस्टाले संसारलाई खतराले भरिएको र निरन्तर सतर्कता आवश्यक पर्ने ठाउँको रूपमा बुझिन्। उनको गम्भीर आघातको अर्को असर ‘डिसोसिएसन’ (वास्तविकता वा आफूबाट अलग महसुस हुने अवस्था) थियो; उनले आफूलाई आफ्नो शरीरभन्दा अलग महसुस गर्थिन् र बाहिरबाट आफैंलाई हेरिरहेको जस्तो अनुभव गर्थिन्।
आफ्नो जीवनलाई सही बाटोमा ल्याउने अन्तिम प्रयासस्वरूप क्रिस्टा टेनेसीको नक्सभिलस्थित ‘जब कर्प्स’ मा भर्ना भइन्; यो संस्थाले समस्याग्रस्त युवाहरूलाई व्यावसायिक तालिम दिने दाबी गर्थ्यो। उनी नर्स बन्ने आशा राख्थिन्। तर स्थिर वातावरण प्रदान गर्नुको सट्टा, ‘जब कर्प्स’ ले हिंसा र आक्रामकताको संस्कृतिलाई बढावा दियो, जहाँ विद्यार्थीहरूले एकअर्काबाट र व्याप्त हिंसाबाट बच्न प्रायः रेजर ब्लेड र बक्स कटर बोक्थे। क्रिस्टा छिट्टै नै ट्याडारिल शिपसँग गहिरो सम्बन्धमा गाँसिइन्; उनी त्यही हिंस्रक वातावरणको प्रतिमूर्ति थिए र उनले क्रिस्टामाथि दुर्व्यवहार र स्नेह दुवै समान मात्रामा देखाउँथे। उनले क्रिस्टालाई कुट्थे र लात्ती हान्थे। तैपनि, क्रिस्टालाई लाग्थ्यो कि उसले आफूलाई माया गर्छ र हेरचाह गर्छ; उनी भन्थिन् कि अरू कसैले पनि उसले जस्तो आफ्नो सुरक्षा गरेको थिएन।
यस्तो हिंस्रक र अस्तव्यस्त वातावरणमा उनको मानसिक अवस्था बिग्रँदै गयो। “१८ वर्षको उमेरमा, उनको अपरिपक्व र आघातग्रस्त मस्तिष्कले उनलाई आवेग र अत्यन्तै गलत निर्णयहरूप्रति असाध्यै संवेदनशील बनाएको थियो,” डा. ब्रान्डले निष्कर्ष निकाले। “औषधि वा उपचारको अभावमा, उनी आफ्ना बाइपोलर (द्विध्रुवीय) र आघातका कारण उत्पन्न हुने भावनाहरूलाई ‘नियन्त्रण’ गर्न असमर्थ थिइन्।”
सन् १९९५ को जनवरी १२ मा, क्रिस्टा, ट्याडारिल र अर्की एक किशोरीले ‘जब कर्प्स’ की अर्की युवा विद्यार्थी कोलिन स्लेमरको हत्या गरे। यो हत्याको घटना निकै चर्चामा आयो किनभने पीडितको छातीमा ‘पेन्टाग्राम’ (ताराको आकृति) कुँदिएको थियो, जुन ट्याडारिललाई आकर्षित गर्ने शैतानी प्रतीकहरूको एक झलक थियो। सञ्चारमाध्यमले यस विवरणलाई ठूलो महत्त्व दिए र यस कार्यको दोष क्रिस्टामाथि थोपरे, जबकि ट्याडारिलले उक्त काम आफैंले गरेको स्वीकार गरेका थिए । ट्याडारिल अहिले ‘प्यारोल’ (सशर्त रिहाइ) का लागि योग्य भएका छन्।
मुद्दाको सुनुवाइका क्रममा, क्रिस्टाका वकिल जुरी (निर्णायक मण्डल) लाई उनको ज्यान किन बचाउनुपर्छ भन्ने कुरा बुझाउन पूर्ण रूपमा तयार थिएनन्। जुरीसमक्ष उनको ज्यान बचाउनु पर्ने पक्षमा राखिएको अत्यन्तै सामान्य र अपर्याप्त प्रस्तुति केही घण्टामै सकियो। क्रिस्टाको मुद्दाको सुनुवाइका बेला सबै प्रमाणहरू उपलब्ध भए तापनि जुरीले उनको मानसिक रोग, मस्तिष्कमा भएको क्षति तथा बलात्कार र दुर्व्यवहारको विगतबारे कहिल्यै थाहा पाएनन्।
त्यसैगरी, जुरीलाई उनको ‘बाइपोलर डिसअर्डर’ वा ‘पोस्ट-ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर’ तथा अपराधको समयमा तिनले उनको व्यवहारमा पारेको प्रभावबारे पनि जानकारी दिइएन। उनका वकिलहरूले उनको कम उमेरका कारण उनलाई मृत्युदण्डबाट बचाउनुपर्छ भन्ने तर्कसमेत गरेनन्।
टेनेसीको मृत्युदण्डको सजाय पर्खिरहेका कैदीहरूको सूचीमा लामो समयसम्म एक्ली महिला रहेकी क्रिस्टाले पार्किङ स्थल बराबरको आकारको कोठामा २७ वर्ष एकान्त कारावासमा बिताइन्। उनको कोठा महिला कारागारको त्यो खण्डसँग जोडिएको छ, जुन गम्भीर मानसिक रोग भएका वा आफ्नो वा अरूको लागि खतरा मानिने व्यवहार भएका कैदीहरूका लागि छुट्याइएको छ। चिच्याहट, विलाप र होहल्ला नै उनका दिनहरूको दैनन्दिन ध्वनि बनेका छन्।
यस्तो कोठामा थुनिएर बसे पनि, क्रिस्टामा त्यो “विशेष गुण” वा “जोश” अझै कायमै थियाे, जुन दशकौंअघि उनका शिक्षकहरूले देखेका थिए। कुनै समय नर्स बन्ने दृढ इच्छा राख्ने उनी अहिले खाँचोमा परेका अन्य महिलाहरूको हेरचाह गर्छिन् र जेल प्रशासनसमक्ष उनीहरूको पक्षमा वकालत गर्छिन्। उनको कोठाको समूहमा आउने नयाँ कैदीहरू प्रायः क्रिस्टा पाइकको तर्फबाट स्वागत उपहारस्वरूप कफीको प्याकेट पाएर आश्चर्यचकित हुन्छन्। उनी एक प्रतिभाशाली कलाकार पनि हुन्; वास्तविकताबाट केही क्षणको राहत पाउन उनी ‘मर्मेड’ (जलपरी) जस्ता काल्पनिक जीवहरूको चित्र कोर्छिन् भने मानिसहरूको तस्बिर पनि बनाउँछिन्।
क्रिस्टा पाइक १८ वर्षको उमेरमा आफूले गरेको कामको लागि पूर्ण क्षमादानको माग गरिरहेकी छैनन्। बरु, उनी दयाको भावले आफ्नो मृत्युदण्डको सजायलाई आजीवन कारावासमा परिणत गर्न अनुरोध गरिरहेकी छिन्। आजीवन कारावासको सजाय टेनेसी राज्यले ट्याडारिल शिपको हकमा अपनाएको व्यवहारसँग मेल खानेछ। यो न्यायसम्मत पनि हुनेछ, किनकि यसले क्रिस्टाजस्तै परिपक्व वयस्कको जस्तो समझदारी र विवेक नभएको अवस्थामा अपराध गरेका अन्य युवाहरूलाई दिइएको सजायसँग समानता कायम गर्नेछ।
आफ्नो जीवनबारे विचार गर्दै क्रिस्टाले भनेकी छिन्: “हुर्किने क्रममा मैले धेरै मानसिक आघात भोगें र मैले महसुस गरें कि हिंसात्मक अपराध नगरेका धेरै मानिसहरूले पनि यस्तै पीडा भोगेका हुन्छन्। मैले गरेको कामको लागि म त्यसलाई वा अन्य कुनै कुरालाई बहाना बनाउँदिनँ। मैले गरेको कामको कुनै बहाना छैन। मेरो व्यवहारका पछाडि कारणहरू अवश्य थिए, तर कुनै पनि कुराले त्यो अपराध र त्यसले धेरैको जीवनमा पुर्याएको क्षतिलाई जायज ठहराउन सक्दैन। म मेरा कार्यहरूको पूर्ण जिम्मेवारी लिन्छु। यदि म त्यो रात भएका सबै घटनाहरूलाई उल्ट्याउन सक्थें भने, म पक्कै गर्नेथिएँ। २५ वर्षभन्दा बढी समयअघि म जस्ती थिएँ, अहिले म त्योभन्दा बिल्कुलै फरक व्यक्ति भइसकेकी छु।”
करिनअल ल स्कुलको रिपोर्टमा आधारित
अन्य समाचारहरु
