
काठमाडाैं, ३ मंसिर । आज विश्व दर्शनशास्त्र दिवस । याे दिवस हरेक वर्ष नोभेम्बर महिनाको तेस्रो बिहिबार विश्वभर मनाइन्छ। सन् २०२६ मा यो दिवस मंसिर ३ गते (नोभेम्बर १९) का दिन परेको छ। मानव जीवन, अस्तित्व, ज्ञान, नैतिकता र विचारको महत्त्वबारे बहस तथा चिन्तन गर्न यो दिवसले विशेष अवसर प्रदान गर्दछ।
युनेस्कोले २००५ मा यस दिवसको औपचारिक सुरुवात गरेको हो। युनेस्कोले प्रत्येक वर्ष नोभेम्बरको तेस्रो बिहीबार ‘विश्व दर्शन दिवस’ मनाउँदै मानव चिन्तनको विकास, विभिन्न संस्कृति र प्रत्येक व्यक्तिको जीवनमा दर्शनको स्थायी महत्त्वलाई उजागर गर्दै आएको छ।


दर्शनशास्त्र केवल एक प्रेरणादायी विधा मात्र नभई समाजलाई रूपान्तरण गर्ने दैनिक अभ्यास पनि हो। विश्वमा विद्यमान बौद्धिक धाराहरूको विविधतालाई आत्मसात् गर्न सक्षम बनाउँदै यसले अन्तर-सांस्कृतिक संवादलाई प्रोत्साहन गर्छ। मानिसहरूलाई गहिरो चिन्तन गर्न तथा तर्कपूर्ण विचारको विमर्शमा संलग्न हुन प्रेरित गर्दै दर्शनशास्त्रले अझ बढी सहनशील र सम्मानपूर्ण समाज निर्माण गर्न सघाउँछ। यसरी सकारात्मक परिवर्तनका लागि आवश्यक बौद्धिक आधार तयार पार्दै दर्शनशास्त्रले समकालीन प्रमुख चुनौतीहरूलाई बुझ्न र तिनको डटेड सामना गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

मानव विचारलाई प्रवर्द्धन गर्ने, सांस्कृतिक विविधताको सम्मान गर्ने र विश्वव्यापी समस्याहरू समाधान गर्न दार्शनिक चिन्तनको प्रयोगलाई बढावा दिने उद्देश्यले यो दिवस मनाउन थालिएको हो। दर्शनशास्त्रलाई जनसमक्ष पुर्याउन, आलोचनात्मक र स्वतन्त्र सोचको विकास गर्न, तथा समसामयिक मुद्दाहरूमाथि दार्शनिक दृष्टिकोणबाट छलफल चलाउनु यसको मुख्य ध्येय हो।
दर्शनशास्त्रको महत्त्व
आलोचनात्मक सोच: दर्शनशास्त्रले मानिसलाई कुनै पनि विषयलाई अन्धविश्वासका रूपमा स्वीकार गर्नुको सट्टा तार्किक र विश्लेषणात्मक ढङ्गले सोच्न प्रेरित गर्छ।

नैतिकता र मूल्यमान्यता: समाजमा नैतिकता, न्याय, समानता र मानव अधिकारका आधारभूत सिद्धान्तहरूको पहिचान गर्न दार्शनिक विचारले मार्गनिर्देशन गर्छ।
अस्तित्व र चेतनाको खोजी: “हामी को हौं?”, “हाम्रो जीवनको उद्देश्य के हो?” र “सत्य के हो?” जस्ता गम्भीर दार्शनिक प्रश्नहरूको खोजी गर्ने माध्यम दर्शनशास्त्र हो।

नेपालको भूमि वैदिक, बौद्ध, किराँत तथा तन्त्र दर्शनहरूको उद्गम र विकासस्थल रहेकाले यहाँ दार्शनिक चिन्तनको लामो ऐतिहासिक परम्परा छ। नेपालका विभिन्न विश्वविद्यालय तथा शिक्षण संस्थामा दर्शनशास्त्रको अध्ययन-अध्यापन हुँदै आएको छ। आधुनिक युगमा विज्ञान, प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले तीव्र विकास गरिरहेको सन्दर्भमा मानवीय मूल्य, नैतिकता र चेतनाको जगेर्ना गर्न दार्शनिक सोचको आवश्यकता झन् बढेर गएको छ।




