श्रावण १३ गते, २०८३ मा प्रकाशित
– कमल आचार्य, वरिष्ठ वन अधिकृत
काठमाडौं । नेपालमा जङ्गली पाटेबाघको संख्या ४२९ पुगेको छ। बाघ संरक्षणमा नेपालले हासिल गरेको यो उपलब्धि विश्व संरक्षण क्षेत्रमा महत्वपूर्ण सफलताका रूपमा हेरिएको छ।
सीमित भूगोल, स्रोतसाधन तथा बढ्दो विकासका दबाबबीच नेपालले वैज्ञानिक संरक्षण, समुदायको सहभागिता र सरकारी प्रतिबद्धतामार्फत बाघ संरक्षणमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको हो।
हरेक वर्ष जुलाई २९ मा मनाइने विश्व बाघ दिवसका अवसरमा बाघको संख्या वृद्धिसँगै आगामी दिनका चुनौतीबारे पनि बहस आवश्यक देखिएको छ।
अब संरक्षणको बहस ‘नेपालमा कति बाघ छन्?’ भन्ने प्रश्नमा मात्र सीमित नभई ‘बढेको बाघलाई कसरी दिगो रूपमा व्यवस्थापन गर्ने?’ भन्ने विषयमा केन्द्रित हुनुपर्ने देखिन्छ।
नेपालले बाघ संरक्षणमा हासिल गरेको सफलता दीर्घकालीन नीति, कानुनी व्यवस्था, वैज्ञानिक व्यवस्थापन र स्थानीय समुदायको सहभागिताको परिणाम हो।
नेपालको संरक्षण सफलताका प्रमुख आधारहरू:
यी प्रयासले नेपाललाई बाघ संरक्षणको सफल अभ्यासका रूपमा विश्वसामु स्थापित गर्न सहयोग गरेको छ।
बाघ एउटा वन्यजन्तु मात्र होइन, वन पारिस्थितिक प्रणालीको शीर्ष शिकारी (Apex Predator) हो।
बाघ संरक्षणका प्रमुख महत्व:
त्यसैले बाघ संरक्षण भनेको एउटा प्रजाति मात्र होइन, समग्र प्रकृति र पारिस्थितिक प्रणालीको संरक्षण हो।
बाघको संख्या बढ्नु सकारात्मक उपलब्धि हो। तर संख्या बढेसँगै संरक्षण व्यवस्थापनमा नयाँ चुनौती पनि थपिएका छन्।
मुख्य चुनौतीहरू:
बाघहरू संरक्षित क्षेत्रबाहिर तथा मानव बस्ती नजिक देखिन थालेसँगै पशुधन क्षति, मानवमाथि आक्रमण र समुदायमा त्रासको जोखिम बढ्न सक्छ।
यदि समुदायले संरक्षणबाट जोखिम र क्षति मात्र अनुभव गर्यो भने संरक्षणप्रतिको सकारात्मक धारणा कमजोर हुन सक्छ।
प्रत्येक वन क्षेत्रले निश्चित संख्यासम्म मात्र बाघलाई धान्न सक्छ।
बाघको संख्या अत्यधिक बढेमा:
त्यसैले Ecological Carrying Capacity को वैज्ञानिक मूल्याङ्कन आवश्यक छ।
सडक, रेलमार्ग, विद्युत् प्रसारण लाइन, शहरीकरण तथा अन्य पूर्वाधार विकासले वन क्षेत्र टुक्र्याइरहेका छन्।
यसले:
जस्ता चुनौती निम्त्याउन सक्छ।
त्यसैले वन्यजन्तु करिडोर र जैविक सम्पर्क क्षेत्रको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।
जलवायु परिवर्तनले वनस्पति, पानीका स्रोत, आहारा प्रजाति तथा बाघको बासस्थानमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको छ।
त्यसैले आगामी संरक्षण रणनीतिमा जलवायु परिवर्तनलाई अनिवार्य रूपमा समेट्नुपर्ने आवश्यकता छ।
बाघ संरक्षणको दीर्घकालीन सफलता स्थानीय समुदायको समर्थनबिना सम्भव छैन।
यदि समुदायले:
मात्र अनुभव गर्यो भने संरक्षणप्रतिको अपनत्व कमजोर हुन सक्छ।
त्यसैले संरक्षणबाट प्राप्त आर्थिक, सामाजिक तथा पर्यटकीय लाभ स्थानीय समुदायसम्म न्यायोचित रूपमा पुग्ने व्यवस्था आवश्यक छ।
समुदायले संरक्षणलाई बाहिरबाट थोपरिएको कार्यक्रम नभई आफ्नै अभियान र जिम्मेवारीका रूपमा स्वीकार गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।
मानव र वन्यजन्तुबीचको Coexistence अर्थात् सहअस्तित्व अब नेपालको बाघ संरक्षणको मुख्य आधार बन्नुपर्ने देखिन्छ।
मानिस र बाघ दुवै सुरक्षित हुने व्यवस्थापन प्रणाली विकास गर्नु नै आगामी संरक्षणको मूल लक्ष्य हुनुपर्छ।
यसका लागि:
जस्ता कार्यक्रम प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।
बाघको संख्या बढेसँगै संरक्षण व्यवस्थापनलाई अझ वैज्ञानिक र प्रमाणमा आधारित बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने अध्ययन तथा प्रविधि:
संरक्षणसम्बन्धी नीति तथा निर्णय पनि वैज्ञानिक तथ्य र अनुसन्धानमा आधारित हुनुपर्ने आवश्यकता छ।
नेपालमा बाघको संख्या ४२९ पुग्नु ऐतिहासिक उपलब्धि हो। तर संरक्षणको वास्तविक सफलता केवल बाघको संख्याले मापन गर्न सकिँदैन।
वास्तविक सफलता तब हुनेछ, जब:
त्यसैले ४२९ बाघ अन्तिम लक्ष्य होइन, दिगो संरक्षणतर्फको महत्वपूर्ण सूचक मात्र हो।
विश्व बाघ दिवस २०२६ नेपालका लागि गर्व गर्ने अवसर हो। बाघ संरक्षणमा नेपालले हासिल गरेको सफलता विश्वका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ।
तर आगामी दिनमा नेपालसामु बाघको संख्या बढाउने मात्र चुनौती छैन। बढेको बाघ र मानव समुदायबीच दीर्घकालीन सहअस्तित्व कायम गर्नु अझ ठूलो जिम्मेवारी हो।
अबका प्रमुख प्राथमिकता:
मानव–बाघ द्वन्द्व न्यूनीकरण, बासस्थान संरक्षण, वन्यजन्तु करिडोर व्यवस्थापन, पारिस्थितिक वहन क्षमताको अध्ययन, समुदायको सहभागिता, वैज्ञानिक अनुसन्धान तथा संरक्षणबाट प्राप्त लाभको न्यायोचित वितरण।
बाघ संरक्षणको अन्तिम लक्ष्य केवल बाघ बचाउनु होइन, मानिस, प्रकृति र बाघबीच दीर्घकालीन सहअस्तित्व सुनिश्चित गर्नु हो।
यही दृष्टिकोणले नेपालको संरक्षण यात्रालाई अझ सफल, दिगो र विश्वका लागि अनुकरणीय बनाउन सक्छ।
बाघको संरक्षण भनेको प्रकृतिको संरक्षण हो, र प्रकृतिको संरक्षण भनेको मानव सभ्यताको भविष्यको संरक्षण हो।
नेपालले हासिल गरेको बाघ संरक्षणको सफलता अब संख्या वृद्धिमा मात्र सीमित नराखी दिगो व्यवस्थापन, समुदायको अपनत्व र सहअस्तित्वको नयाँ अध्यायमा रूपान्तरण गर्न सके मात्र यसको वास्तविक अर्थ स्थापित हुनेछ।
कमल आचार्य
वरिष्ठ वन अधिकृत
डिभिजन वन कार्यालय, काठमाडौं
अन्य समाचारहरु
