श्रावण २९ गते, २०८३ मा प्रकाशित
काठमाडौं, २९ साउन । मोरङको राजघाट । गाउँको सामान्य परिवेश । किसान परिवार । सीमित साधन र सामान्य जीवन । त्यही परिवेशबाट काठमाडौं छिरेकी एउटी युवतीले एक दिन नेपाली रंगमञ्च र चलचित्रमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउँछिन् भन्ने सायद त्यतिबेला कसैले कल्पना गरेको थिएन । तर सपना देख्ने मानिसका लागि भूगोल बाधक हुँदैन । अभावले बाटो रोक्दैन । असफलताले यात्रा समाप्त गर्दैन । त्यसको उदाहरण हुन् अभिनेत्री सिर्जना सुब्बा ।
नेपाली चलचित्र लुट मा ‘पुतली’ पात्रमार्फत दर्शकमाझ लोकप्रिय बनेकी सिर्जनाको परिचय त्यतिमै सीमित छैन । रंगमञ्चमा लामो समयको साधना, अभिनय प्रशिक्षण, नाटक, सडक नाटक, रेडियो, नृत्य प्रशिक्षणदेखि चलचित्रसम्मको उनको यात्रा आफैंमा एउटा संघर्षको कथा हो ।
मोरङको उर्लाबारी–१, साबिक राजघाटको डाँडाटोलमा बितेको बाल्यकालदेखि काठमाडौंमा अवसर खोज्दै हिँड्दाका दिन, असफल एसएलसीदेखि अभिनयको पहिलो पुरस्कार, लुट को ‘पुतली’देखि अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म महोत्सवसम्मको यात्रा—सिर्जनाको जीवनमा अनेक मोड आए । प्रत्येक मोडले उनलाई केही न केही सिकायो।
उनको अभिनय यात्रा केवल सफलता र चर्चाको कथा होइन । यो निरन्तरताको कथा हो । असफलतापछि फेरि उठ्ने साहसको कथा हो । एउटा गाउँकी सामान्य किशोरीले आफ्नै सपनालाई पछ्याउँदै कलाकारका रूपमा बनाएको पहिचानको कथा हो ।
यिनै विषयमा अभिनेत्री सिर्जना सुब्बासँग तेजन खड्काले गरेको कुराकानीः
आज ‘पुतली’ भनेर चिनिँदा आफ्नो बाल्यकाल सम्झिँदा सबैभन्दा पहिले के सम्झनुहुन्छ ?
मेरो बाल्यकाल मोरङको उर्लाबारी–१, साबिक राजघाटको डाँडाटोलमा बित्यो । हामी कृषक परिवारका थियौँ । ठूलो सपना बोकेर हुर्किएको भन्ने होइन । एकदमै सामान्य गाउँले जीवन थियो । खेतबारी, साथीभाइ, परिवार र गाउँको वातावरण नै हाम्रो संसार थियो । अहिले पछाडि फर्केर हेर्दा लाग्छ, त्यही गाउँले परिवेशले मेरो व्यक्तित्व निर्माण गर्यो । खेतबारीको माटो, गाउँका मानिसको जीवन, उनीहरूको बोली, दुःख–सुख र सम्बन्धहरू पछि अभिनय गर्दा निकै काम लागे । कलाकारका लागि जीवनलाई नजिकबाट बुझ्नु पनि ठूलो शिक्षा रहेछ ।
कलाकार बन्ने सपना बाल्यकालमै थियो कि पछि जन्मियो ?
कलाकार नै बन्छु भनेर त्यतिबेला सोचेकी थिइनँ । तर कलाप्रतिको आकर्षण भने सानैदेखि थियो । तिहारमा हाम्रो घरमा देउसी–भैलोको अभ्यास हुन्थ्यो । काका–फुपूहरू नाच्नुहुन्थ्यो, गाउनुहुन्थ्यो । घरमा त्यस्तो वातावरण बन्दा मलाई पनि निकै रमाइलो लाग्थ्यो । गाउँमा नाटक हुन्थ्यो । कान्छो काकाले लेखेको र निर्देशन गरेको नाटक पनि हेर्थें । टेलिभिजनमा फिल्म हेर्न निकै मन पर्थ्यो । त्यतिबेला गाउँमा टेलिभिजन सहज थिएन । छिमेकीको घरमा वा पैसा तिरेर फिल्म हेर्न जाने समय पनि थियो । ती सबै कुराले मेरो मनमा अभिनयप्रतिको एउटा सानो बीउ रोपिसकेको रहेछ । त्यसबेला त्यसलाई सपना भनेर बुझिनँ । पछि त्यही बीउ उम्रिएर कलाकार बन्ने चाहनामा परिणत भयो ।
एसएलसीमा असफल हुनु तपाईंको जीवनको पहिलो ठूलो झट्का थियो । त्यो समय कसरी पार गर्नुभयो ?
त्यो समय निकै कठिन थियो । दुईवटा विषयमा असफल भएँ । आफूलाई निकै नराम्रो लागेको थियो । आत्मविश्वास कमजोर भएको थियो । आफूले सोचेको बाटो नै रोकिएको जस्तो लाग्थ्यो । तर मैले मौका परीक्षा दिएर अगाडि बढ्नुको सट्टा फेरि कक्षा १० पढ्ने निर्णय गरेँ । त्यसबेला त्यो निर्णय सामान्य जस्तो लागे पनि अहिले सम्झिँदा त्यही निर्णयले मलाई धेरै कुरा सिकाएको रहेछ । असफलताबाट भाग्नु हुँदैन रहेछ । आफूलाई फेरि तयार पारेर उठ्न सक्नुपर्छ । मेरो जीवनमा त्यसपछि पनि धेरै असफलता आए, तर एसएलसीको त्यो घटनाले मलाई एउटा कुरा सिकाइसकेको थियो—हार भनेको अन्तिम परिणाम होइन ।
एसएलसीपछि काठमाडौं आउनुभयो । राजधानी प्रवेश गर्दाको सपना के थियो ?
२०६२ सालतिर काठमाडौं आएँ । त्यतिबेला विदेश जाने सोच पनि थियो । काठमाडौंमा आएर मामा–माइजूको घरमा बसेँ र एउटा कार्यालयमा रिसेप्सनिस्टको काम सुरु गरेँ । काठमाडौं मेरो लागि नयाँ थियो । गाउँबाट आएको मान्छेलाई ठूलो शहर आफैंमा चुनौतीपूर्ण हुन्छ । चिनजान कम थियो । भविष्य कस्तो हुन्छ भन्ने थाहा थिएन । तर बिस्तारै काम गर्दै शहर बुझ्न थालेँ । सायद जीवनले मलाई विदेश होइन, अर्कै यात्राका लागि काठमाडौं ल्याएको रहेछ ।
मोडलिङ प्रतियोगितामा प्रवेश कसरी भयो ?
साथीको आग्रहमा ‘मिस्टर एण्ड मिस ओमकार’ प्रतियोगितामा सहभागी भएँ । त्यतिबेला मोडलिङबारे खासै ज्ञान थिएन । र्याम्पमा कसरी हिँड्ने, कसरी प्रस्तुत हुने भन्ने पनि नयाँ थियो । तर म सिक्न तयार थिएँ । करिब एक महिनाको अभ्यास गरेँ । प्रतियोगितामा सहभागी भएँ र सेकेण्ड रनर्सअप हुन सफल भएँ ।
त्यो मेरो लागि पुरस्कारभन्दा ठूलो कुरा थियो । पहिलोपटक आफूलाई फरक ढंगले हेर्न थालेँ । ‘म पनि केही गर्न सक्छु’ भन्ने आत्मविश्वास त्यहीँबाट बढ्यो ।
त्यसपछि नृत्य प्रशिक्षक पनि बन्नुभयो । कलाकार बन्ने यात्रामा त्यसको कस्तो भूमिका रह्यो ?
बागबजारको एउटा इन्स्टिच्युटमा नृत्य सिक्न थालेँ । गाउँदेखि नै नाच्न रुचि भएकाले सिक्न सहज भयो । केही समयपछि त्यहीँ प्रशिक्षकका रूपमा काम गर्ने अवसर पाएँ । यसले मलाई आर्थिक रूपमा पनि सहयोग गर्यो । आफैं कमाउन थालेँ । शुल्क तिर्नुपर्ने अवस्था हट्यो । उल्टै आम्दानी हुन थाल्यो । तर मनमा अभिनेत्री बन्ने चाहना भने अझै ठूलो थियो । नृत्य मेरो लागि रोजगारी थियो, तर अभिनय मेरो सपना थियो ।
तपाईंको जीवनको निर्णायक मोड ‘मैना’ नाटकलाई मानिन्छ । त्यो अवसर कसरी आयो ?
लेखक तथा कलाकार लोकेन्द्र लेखकमार्फत नाटकमा काम गर्ने अवसर पाएँ । सुरुमा नाटकको गहिराइ त्यति बुझेकी थिइनँ । पोखरा जान पाइन्छ भन्ने उत्साह पनि थियो । तर ‘मैना’मा काम गरेपछि मेरो सोच नै परिवर्तन भयो । पहिलो प्रयासमै उत्कृष्ट अभिनेत्रीको अवार्ड पाएँ । नाटक पनि उत्कृष्ट भयो । त्यो अवार्डसँगै आएको रकमभन्दा ठूलो कुरा थियो—आफूमाथिको विश्वास । पत्रिकामा आफ्नो फोटो देख्दा पनि निकै खुसी लाग्यो । त्यही बेला लाग्यो, अभिनय मेरो रहर मात्र होइन, मेरो बाटो पनि हुन सक्छ ।
त्यसपछि रंगमञ्च तपाईंको जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्यो । रंगमञ्चले तपाईंलाई के दियो ?
रंगमञ्चले मलाई कलाकारभन्दा पहिले मानिस बन्न सिकायो । अभिनय भनेको संवाद बोल्नु मात्र होइन रहेछ । पात्रको जीवन बुझ्नुपर्छ । उसको पीडा बुझ्नुपर्छ । उसको खुसी, डर, रिस, प्रेम, विद्रोह र कमजोरी सबै बुझ्नुपर्छ। एकपछि अर्को पात्र बाँच्दै जाँदा समाजलाई फरक आँखाले हेर्न थालेँ । एक्टर्स स्टुडियोमा प्रशिक्षण लिएँ । त्यहाँ धेरै प्रतिभाशाली कलाकारहरूसँग सिक्ने अवसर पाएँ । दयाहाङ राईलगायत सिनियर कलाकारसँग सहकार्य गर्ने अवसर पनि पाएँ । रंगमञ्च मेरो लागि अभिनय सिक्ने ठाउँ मात्र रहेन, जीवन बुझ्ने विद्यालय बन्यो ।
काठमाडौंमा संघर्ष गर्दै अभिनय सिकिरहँदा आर्थिक अवस्था कस्तो थियो ?
सजिलो थिएन । अभिनयबाट तत्कालै जीवन चल्ने अवस्था थिएन । त्यसैले काम गर्नुपर्थ्यो । मैले एकैपटक तीनवटा विद्यालयमा नृत्य प्रशिक्षकको काम गरेँ । त्यससँगै सडक नाटक खेल्थेँ । रेडियो नाटक गर्थेँ । कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुन्थेँ । दिनभर काम, साँझ रिहर्सल र राति भोलिको सपना । धेरै थकाइ लाग्थ्यो । कहिलेकाहीँ निराश पनि हुन्थेँ । तर अभिनय छोड्ने विचार कहिल्यै आएन । किनकि मलाई थाहा थियो—यदि अहिले छोडेँ भने यति लामो यात्रा व्यर्थ हुन्छ ।
‘आवाज’ तपाईंको पहिलो फिल्म । तर अपेक्षित चर्चा पाएन । त्यसले निराश बनायो ?
स्वाभाविक रूपमा निराशा त भयो । आफूले मेहनत गरेको काम दर्शकमाझ स्थापित नहुँदा नरमाइलो लाग्छ । तर त्यसलाई मैले हारका रूपमा लिइनँ । कलाकारको एउटा फिल्म नचल्नु भनेको कलाकारको यात्रा सकिनु होइन । ‘आवाज’ले मलाई फिल्ममा काम गर्ने अनुभव दियो । त्यसबाट सिकेँ र अगाडि बढेँ ।
त्यसपछि ‘लुट’ आयो । तपाईंको जीवनमा ‘पुतली’ कसरी जन्मिइन् ?
‘लुट’ मेरो करियरको निकै ठूलो मोड हो । सुरुमा मेरो पात्रको छुट्टै नाम थिएन । हाकुकी श्रीमतीको पात्र थियो । मैले भूमिका सानो छ भनेर कहिल्यै हेरेकी थिइनँ । कलाकारका लागि पात्रको लम्बाइभन्दा त्यसलाई कसरी बाँच्ने भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ । सुटिङका क्रममा सौगात मल्लले मेरो पात्रको नाम ‘पुतली’ राखिदिनुभयो । पछि त्यही नाम दर्शकमाझ यति लोकप्रिय भयो कि आज पनि धेरैले मलाई सिर्जना भन्दा पहिले ‘पुतली’ भनेर चिन्नुहुन्छ ।
‘पुतली’ यति लोकप्रिय हुन्छ भन्ने त्यतिबेला कल्पना गर्नुभएको थियो ?
बिल्कुलै थिएन । हामीले आफ्नो काम इमानदारीपूर्वक गरेका थियौँ । फिल्म चल्छ कि चल्दैन, पात्र चर्चित हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुरा हाम्रो हातमा हुँदैन ।
तर ‘लुट’ पछि जुन प्रतिक्रिया पाएँ, त्यो निकै विशेष थियो । हाकु र पुतलीको सम्बन्ध, उनीहरूको संवाद र गाउँले परिवेश दर्शकले मन पराउनुभयो ।
‘पुतली’ मेरो लागि एउटा पात्र मात्र रहेन । त्यो मेरो कलाकार यात्रासँग जोडिएको एउटा परिचय बन्यो ।
‘लुट’को सफलतालाई तपाईं आफ्नो जीवनको उपलब्धि मान्नुहुन्छ कि संयोग ?
सफलता संयोगले आएको हुन सक्छ, तर त्यसका लागि आफू तयार हुनुपर्छ । ‘लुट’ आउँदा मसँग त्यसअघि नै रंगमञ्चको अनुभव थियो । संघर्ष थियो । अभिनय सिकेकी थिएँ । असफलता भोगेकी थिएँ । त्यसैले त्यो अवसर आउँदा त्यसलाई समात्न सक्ने अवस्थामा थिएँ । दर्शकले ‘पुतली’ देख्नुभयो, तर त्यसको पछाडि धेरै वर्षको मेहनत थियो ।
‘लुट’पछि पनि तपाईंले रंगमञ्च छोड्नुभएन । किन ?
किनकि रंगमञ्च मेरो जरा हो । फिल्मले मलाई धेरै दर्शकमाझ पुर्यायो । तर अभिनयको गहिराइ मैले रंगमञ्चबाट सिकेँ । त्यसैले फिल्ममा लोकप्रियता पाएपछि रंगमञ्च बिर्सिनुपर्छ भन्ने मलाई कहिल्यै लागेन । मण्डला थिएटरको निर्माणमा हामी केही कलाकार मिलेर लाग्यौँ । त्यो केवल नाटक प्रदर्शन गर्ने ठाउँ बनाउने उद्देश्य थिएन । कलाकारले सिक्ने, अभ्यास गर्ने, सिर्जना गर्ने र नयाँ पुस्तालाई अवसर दिने थलो बनाउने सपना थियो । आज मण्डलाबाट धेरै कलाकारहरू अगाडि आउनुभएको देख्दा खुसी लाग्छ ।
‘द डाइङ क्यान्डल’ले तपाईंलाई अर्को उचाइमा पुर्यायो । त्यो अनुभव कस्तो थियो ?
‘द डाइङ क्यान्डल’ मेरो लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण फिल्म हो । २०७३ सालतिर केन्द्रीय भूमिकामा काम गर्ने अवसर पाएँ । फिल्मको कामका क्रममा चुनौती थिए । कहिलेकाहीँ काम गर्ने तरिका र विचारमा फरक पनि आउँथ्यो । तर अन्ततः हामीले फिल्म पूरा गर्यौँ । फिल्मले नेपालमा मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि राम्रो प्रतिक्रिया पायो । विभिन्न सम्मान र अवार्डले मेरो आत्मविश्वास बढायो । अन्तर्राष्ट्रिय दर्शकमाझ आफ्नो काम पुग्दा एउटा कलाकारका रूपमा निकै ठूलो सन्तुष्टि हुन्छ ।
राजघाटकी एउटी सामान्य किशोरी अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म महोत्सवसम्म पुग्दा आफैंलाई कस्तो लाग्छ ?
कहिलेकाहीँ आफैंलाई पनि अचम्म लाग्छ । गाउँमा हुर्किँदा यति टाढासम्म पुग्छु भन्ने कल्पना थिएन । मेरो संसार त्यतिबेला गाउँ, परिवार, खेतबारी र टेलिभिजनमा देखिने फिल्मसम्म सीमित थियो । तर जीवनले एउटा–एउटा ढोका खोल्दै गयो । मैले पनि अवसर आउँदा त्यसलाई समात्दै गएँ । मेरो लागि सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि अवार्ड होइन । आफूलाई नछोड्नु हो । असफल हुँदा पनि अघि बढिरहनु हो । अवसर नहुँदा पनि सिकिरहनु हो ।
विवाह, मातृत्व र पारिवारिक जिम्मेवारीबीच कलाकारको यात्रालाई निरन्तरता दिन कत्तिको कठिन भयो ?
चुनौती त हुन्छ । कलाकारको जीवनमा व्यक्तिगत र व्यावसायिक जिम्मेवारीलाई सँगसँगै अगाडि बढाउनु सजिलो हुँदैन । तर परिवारको साथ र आफ्नो इच्छा शक्ति भयो भने धेरै कुरा सम्भव हुन्छ । जीवनको एउटा पक्षले अर्को पक्षलाई रोक्ने होइन, दुवैलाई सन्तुलनमा लिएर अघि बढ्नुपर्छ भन्ने मैले सिकेकी छु ।
अहिले अभिनेत्रीका साथै कास्टिङ निर्देशकका रूपमा पनि काम गरिरहनुभएको छ । नयाँ पुस्ताका कलाकारलाई तपाईंको सुझाव के छ ?
अभिनयलाई ग्ल्यामरका रूपमा मात्र नहेर्नुस् । अभिनय साधना हो । चर्चित हुनेभन्दा पहिले सक्षम कलाकार बन्ने प्रयास गर्नुपर्छ । अहिले सामाजिक सञ्जालका कारण छोटो समयमा मानिस चर्चित हुन सक्छ । तर चर्चित हुनु र लामो समय टिक्नु फरक कुरा हो । टिक्नका लागि प्रतिभा चाहिन्छ । अनुशासन चाहिन्छ । अध्ययन चाहिन्छ । निरन्तर अभ्यास चाहिन्छ । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, आफूलाई सिक्न कहिल्यै रोक्नु हुँदैन ।
नयाँ कलाकारहरूलाई अवसरको अभाव छ भन्ने गुनासो सुनिन्छ । तपाईं के भन्नुहुन्छ ?
अवसरको खोजी गर्नुपर्छ । अवसर आएपछि मात्र काम गर्छु भनेर बस्नु हुँदैन । रंगमञ्च, सर्ट फिल्म, सडक नाटक, प्रशिक्षण, वर्कसप सिक्ने ठाउँ धेरै छन् । आफूलाई तयार पार्दै जानुपर्छ । कहिलेकाहीँ सानो भूमिका नै ठूलो अवसरको सुरुवात हुन सक्छ । मैले पनि सानो–ठूलो भनेर भूमिका छानेर मात्र काम गरेको भए सायद आजको यात्रा फरक हुन्थ्यो ।
तपाईंको यात्रामा सबैभन्दा कठिन समय कुन थियो ?
एउटा मात्र समय भनेर भन्न गाह्रो हुन्छ । संघर्षका सबै चरण आ–आफ्नै तरिकाले कठिन थिए । एसएलसीमा असफल हुँदा एक किसिमको पीडा थियो । काठमाडौंमा चिनजान नभएर अवसर खोज्दा अर्कै किसिमको संघर्ष थियो । आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्न खोज्दा अर्को चुनौती थियो । कलाकार भएर स्थापित हुन पनि समय लाग्यो । तर अहिले ती सबै कठिनाइलाई फर्केर हेर्दा लाग्छ—त्यही संघर्षले मलाई बलियो बनाएको रहेछ ।
तपाईंलाई जीवनमा सबैभन्दा धेरै कसले प्रेरणा दियो ?
धेरै मानिसबाट सिकेकी छु । परिवारबाट, साथीहरूबाट, सहकर्मी कलाकारबाट, निर्देशकबाट र मैले अभिनय गरेका पात्रहरूबाट पनि । हरेक पात्रले केही न केही सिकाउँछ । हरेक संघर्षले पनि केही सिकाउँछ । त्यसैले मेरो प्रेरणाको स्रोत एउटा व्यक्ति मात्र होइन, मेरो सम्पूर्ण यात्रा हो ।
आज राजघाट फर्किँदा बाल्यकालको त्यो सिर्जनालाई के भन्न मन लाग्छ ?
सायद म उसलाई भन्थेँ—‘तिमीले सोचेभन्दा धेरै टाढा पुग्नेछौ, तर बाटो सजिलो हुनेछैन ।’ अनि अर्को कुरा पनि भन्थेँ—‘असफल हुँदा नडराऊ, मानिसले नचिन्दा निराश नहोऊ, अवसर ढिलो आउँदा पनि सपना नछोड ।’ किनकि मेरो जीवनले मलाई यही सिकाएको छ ।
अब सिर्जनाको सपना कहाँसम्म पुग्ने हो ?
सिर्जना, सपना कहिल्यै सकिँदैन । केही सपना पूरा भएका छन्, तर धेरै सपना अझै बाँकी छन् । म अझै सिक्न चाहन्छु । अझै राम्रो भूमिका गर्न चाहन्छु । नयाँ पुस्तासँग काम गर्न चाहन्छु । अभिनयबाहेक पनि सिर्जनात्मक क्षेत्रमा काम गर्न चाहन्छु । कलाकारको यात्रा कुनै एउटा अवार्ड, एउटा फिल्म वा एउटा चर्चित पात्रसँग समाप्त हुँदैन । यात्रा निरन्तर चलिरहन्छ ।
अन्तिममा, ‘पुतली’भन्दा परकी सिर्जना सुब्बालाई एउटै वाक्यमा कसरी चिनाउनुहुन्छ ?
म आफूलाई कुनै एउटा पात्र वा एउटा परिचयमा सीमित गर्न चाहन्नँ । ‘पुतली’ले मलाई दर्शकमाझ चिनायो, त्यसका लागि म सधैँ आभारी छु । तर म अझै पनि सिकिरहेकी, खोजिरहेकी र सपना देखिरहेकी एउटा कलाकार हुँ ।
तपाईंको जीवनको कथा एउटा वाक्यमा भन्नुपर्दा ?
असफलताले रोक्न खोज्दा पनि नरोकिने, अभावले थिच्दा पनि नझुक्ने र सपना पूरा नभएसम्म यात्रा नछोड्ने मानिसको कथा हो मेरो जीवन ।
राजघाटको माटोबाट सुरु भएको त्यो यात्रा आज पनि रोकिएको छैन ।
अन्य समाचारहरु
