स्वास्थ्य, कृषि र प्रविधिमा सहकार्य

नेपाल–भारत सम्बन्ध स्वास्थ्य, कृषि, व्यापार र प्रविधिसम्म फैलिएको छ। आर्थिक वर्ष २०२३/२४ मा दुई देशबीचको व्यापार ७.८४ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको थियो। अबको आवश्यकता यो सम्बन्धलाई उत्पादन, रोजगारी र प्रविधि हस्तान्तरणसँग जोड्नु हो। स्वास्थ्य, कृषि र उदीयमान प्रविधिमा सहकार्य विस्तार गर्न सके दुवै देशका नागरिकले प्रत्यक्ष लाभ लिन सक्छन्।

भारतले सन् १९९४ यता नेपाललाई १,००९ वटा एम्बुलेन्स र ३०० वटा स्कुल बस सहयोग गरेको आधिकारिक विवरण छ। अप्रिल २०२४ मा थप ३५ एम्बुलेन्स र ६६ स्कुल बस हस्तान्तरण गरिएको थियो। अब सहकार्यलाई टेलिमेडिसिन, स्वास्थ्यकर्मी तालिम, मेडिकल अनुसन्धान र आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवासम्म विस्तार गर्न आवश्यक छ।

विश्व बैंकको ILO मोडल्ड अनुमानअनुसार सन् २०२५ मा नेपालको कुल रोजगारीमध्ये करिब २३ प्रतिशत कृषि क्षेत्रमा थियो। त्यसैले स्मार्ट कृषि, बीउ, सिँचाइ, ड्रोन, कृषि प्रशोधन, भण्डारण र बजार व्यवस्थापनमा सहकार्यले किसानको आम्दानी बढाउन सक्छ।

कृषि सहकार्यलाई स्मार्ट कृषि, माटो परीक्षण, मौसम सूचना, ड्रोन, सिँचाइ, कोल्ड–चेन र खाद्य प्रशोधनसम्म विस्तार गर्न सकिन्छ।

विशेषगरी सीमावर्ती जिल्लामा कृषि उत्पादन, प्रशोधन, भण्डारण र बजारलाई भारतसँग जोड्न सके किसानले ठूलो बजार पाउन सक्छन्।

AI, क्लाउड कम्प्युटिङ, साइबर सुरक्षा र डिजिटल भुक्तानीमा भारतको अनुभव नेपालका लागि उपयोगी हुन सक्छ। नेपाली भाषा र स्थानीय आवश्यकतामा आधारित AI विकासमा संयुक्त अनुसन्धान गर्न सकिन्छ।

नेपालका विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र स्टार्टअपलाई AI स्रोतमा पहुँच, सीप र संयुक्त अनुसन्धानको अवसर दिन सके नेपाल प्रविधिको उपभोक्ताबाट सह–निर्मातातर्फ अघि बढ्न सक्छ।

UPI–FonePay अन्तरसञ्चालनले भारतीय पर्यटकका लागि नेपालमा डिजिटल भुक्तानी सहज बनाएको छ। FonePay का अनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा क्रस–बोर्डर QR मार्फत ९ लाख ८२ हजारभन्दा बढी कारोबार र रु. २.६९ अर्ब बराबरको कारोबार भएको थियो।

यसलाई पर्यटनसँगै स्वास्थ्य, कृषि बजार र सीमापार व्यापारमा विस्तार गर्न सकिन्छ। साइबर सुरक्षा र डेटा संरक्षणमा पनि सहकार्य आवश्यक छ।

आर्थिक वर्ष २०२३/२४ मा ७.८४ अर्ब डलरको द्विपक्षीय व्यापारमध्ये नेपालको भारततर्फको निर्यात ०.८३ अर्ब डलर थियो। व्यापार असन्तुलन घटाउन उत्पादन, गुणस्तर, प्रशोधन र निर्यातयोग्य वस्तु बढाउन आवश्यक छ।

नेपालमा भारतीय लगानीलाई स्वास्थ्य प्रविधि, कृषि प्रशोधन, डिजिटल सेवा, AI र निर्यातमुखी उद्योगमा थप परिचालन गर्न सके आर्थिक सहकार्य अझ उत्पादनमुखी बन्न सक्छ।

अबको प्राथमिकता स्वास्थ्यमा टेलिमेडिसिन, कृषिमा स्मार्ट प्रविधि, AI तथा डिजिटल सेवामा संयुक्त अनुसन्धान र लगानी हुनुपर्छ। ७.८४ अर्ब डलरको व्यापार र बढ्दो डिजिटल कारोबारले सम्भावना देखाइसकेको छ। चुनौती भनेको यसलाई स्वास्थ्य सेवा, किसानको आम्दानी, रोजगारी र नेपाली नवप्रवर्तनसँग जोड्नु हो।