भारतमा किन बढ्यो चिनीको मुल्य ?

काठमाडौँ । भारतमा पछिल्ला केही सातामा चिनीको मूल्य उल्लेख्य रूपमा बढेको छ । जुलाईको मध्यदेखि अगस्टसम्म खुद्रा मूल्यमा ठूलो वृद्धि भएपछि चाडपर्वको समयमा चिनी अझ महँगो हुने चिन्ता बढेको छ । तर पछिल्ला सरकारी कदमपछि कारखाना तहमा बिक्री हुने चिनीको मूल्य भने केही घट्न थालेको देखिएको छ ।

सरकारी तथ्यांकअनुसार जुलाई २० मा भारतमा चिनीको औसत खुद्रा मूल्य प्रतिपरिमाण ४८.१८ भारतीय रुपैयाँ अर्थात् ७७ नेपाली रुपैयाँ बराबर थियो । अगस्ट २० मा यो बढेर ५५.७० भारतीय रुपैयाँ पुगेको थियो । अगस्ट २५ सम्म आइपुग्दा औसत खुद्रा मूल्य ६३.९७ भारतीय रुपैयाँ अर्थात नेपाली १०२.३५ रुपैयाँ प्रतिकिलो पुगेको छ । अर्थात् एक महिनामा खुद्रा मूल्य करिब ३१ प्रतिशत बढेको छ ।

यद्यपि, बजारमा पछिल्लो समय केही राहतका संकेत पनि देखिएका छन् । कारखानाबाट बिक्री हुने चिनीको मूल्य गत साता प्रति किलो ६७ भारतीय रुपैयाँसम्म पुगेकोमा पछिल्लो समय घटेर करिब ५५ भारतीय रुपैयाँमा आएको भारत सरकारका खाद्य सचिव सञ्जीव चोपडाले बताएका छन् । सरकारी कदमपछि कारखाना तहको मूल्य करिब १८ प्रतिशत घटेको भए पनि यसको प्रभाव खुद्रा बजारमा भने अझै पूर्ण रूपमा देखिएको छैन ।

प्रमुख कारण

भारत सरकारका अनुसार अहिलेको मूल्यवृद्धिको प्रमुख कारण चिनीको उत्पादन अनुमानभन्दा कम हुनु, मौसमका कारण उखुमा क्षति हुनु, चाडपर्वअघि माग बढ्नु, विश्व बजारमा आपूर्ति खुम्चिनु तथा केही व्यापारी र उद्योगबाट भएको भण्डारण रहेको बताइएको छ । सन् २०२५-२६ को चिनी उत्पादन सुरुमा करिब ३४३ लाख टन हुने अनुमान गरिएको थियो । तर पछिल्लो अनुमान घटेर करिब ३०६ लाख टनमा आएको छ । महाराष्ट्र, कर्नाटक र गुजरातलगायत प्रमुख उखु उत्पादक क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षा, पानी जम्ने समस्या तथा उखुमा रोग लागेका कारण उत्पादन प्रभावित भएको सरकारको भनाइ छ । यससँगै भारतमा गणेश चतुर्थी, दशैं र दीपावलीजस्ता ठूला चाडपर्व नजिकिँदै छन् । यी समयमा मिठाई, पेय पदार्थ र अन्य खाद्य वस्तुमा चिनीको प्रयोग बढ्ने भएकाले व्यापारी र ठूला उपभोक्ताले अग्रिम रूपमा चिनी जम्मा गर्न थालेपछि बजारमा थप दबाब परेको बताइएको छ ।

के इथेनोल उत्पादनका कारण चिनी महँगिएको हो ?

चिनीको मूल्य बढ्नुमा इथेनोल उत्पादनका लागि उखु प्रयोग गरिनुलाई पनि कारणका रूपमा उठाइएको छ । तर भारत सरकारले यसलाई अस्वीकार गरेको छ । सरकारका अनुसार इथेनोल उत्पादनका लागि चिनीको मात्रा मोडिने दर सन् २०२२-२३ मा करिब १२ प्रतिशत रहेकोमा सन् २०२५-२६ मा घटेर करिब ९ प्रतिशतमा आएको छ । भारतमा उत्पादन हुने इथेनोलको ठूलो हिस्सा अहिले मकैजस्ता अन्नबाट आउने भएकाले पछिल्लो चिनी मूल्यवृद्धिलाई इथेनोल उत्पादनसँग जोड्नु उचित नहुने सरकारको भनाइ छ ।

यही विषय अहिलेको मूल्यवृद्धिको महत्वपूर्ण पक्ष हो । सरकार र चिनी उद्योग क्षेत्रबीच यस विषयमा फरक व्याख्या देखिएको छ । सरकारले उत्पादन घटेको स्वीकार गरे पनि देशमा घरेलु माग धान्न पर्याप्त चिनी मौज्दात रहेको बताएको छ । अहिले वास्तविक अभावभन्दा अत्यधिक भण्डारण र कालोबजारीका कारण मूल्य बढेको विश्लेषण गरिएको छ ।

सरकारको कदम

मूल्य नियन्त्रणका लागि भारत सरकारले पछिल्ला दिनमा विभिन्न कदम चालेको छ । सरकारले चिनी व्यापारीलाई निश्चित मात्राभन्दा बढी मौज्दात राख्न रोक लगाएको छ । सेप्टेम्बर १ देखि ठूला उपभोक्ताले १५ दिनभन्दा बढीको आवश्यकताबराबर चिनी भण्डारण गर्न नपाउने व्यवस्था गरिएको छ । साथै चिनी मिलमा रहेको मौज्दातको निरीक्षण गरी अनावश्यक भण्डारण र कृत्रिम अभाव रोक्ने काम अघि बढाइएको छ । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कदमका रूपमा सरकारले कर नलाग्ने गरी १० लाख टन कच्चा चिनी आयात गर्न अनुमति दिएको छ । करिब एक दशकपछि भारतले पहिलोपटक यति ठूलो परिमाणमा चिनी आयातको बाटो खोलेको हो । आयातित चिनीले घरेलु बजारमा आपूर्ति बढाएर मूल्य नियन्त्रणमा सहयोग गर्ने सरकारको अपेक्षा छ । तर घरेलु मूल्य घट्न थालेपछि सरकारले अनुमति दिएको १० लाख टनमध्ये करिब ५ लाख टन मात्रै आयात हुने अनुमान गरिएको छ । नयाँ उखु पेलाइ अक्टोबरको मध्यदेखि सुरु हुने भएकाले उद्योगहरूले ठूलो परिमाणमा आयात गर्दा बजारमा मूल्य थप घट्न सक्ने जोखिम देखेका छन् ।

हालको अवस्था हेर्दा भारतमा चिनीको मूल्य तत्कालै पुरानै स्तरमा फर्किने सम्भावना कम भए पनि केही राहतका संकेत देखिएका छन् । कारखाना तहको मूल्य घट्नु, सरकारले आयात खुलाउनु र भण्डारण नियन्त्रण गर्नुका साथै अक्टोबरदेखि नयाँ उखुको पेलाइ सुरु हुने भएकाले आपूर्ति बढ्ने अपेक्षा छ ।

तर खुद्रा बजारमा त्यसको प्रभाव पर्न केही समय लाग्ने बताइएको छ । अगस्ट २५ सम्म चिनीको औसत खुद्रा मूल्य ६३.९७ भारतीय रुपैयाँ प्रतिकिलो पुगेको अवस्थामा कारखाना तहको मूल्य घटे पनि उपभोक्ताले तत्कालै त्यही अनुपातमा सस्तो चिनी पाउने अवस्था देखिएको छैन ।

समग्रमा, भारतमा चिनीको पछिल्लो मूल्यवृद्धि एउटै कारणको परिणाम होइन । उत्पादन अनुमानभन्दा कम हुनु र उखुमा मौसमजन्य क्षति मुख्य आधार हुन् भने चाडपर्वको बढ्दो माग, बजारमा भण्डारण तथा कालोबजारीले मूल्यलाई थप माथि धकेलेका छन् । सरकारले भने इथेनोललाई मुख्य कारण मान्न अस्वीकार गर्दै आपूर्ति बढाउने र कृत्रिम मूल्यवृद्धि रोक्ने उपाय अघि बढाएको बताएको छ ।