प्रयोगशालामा मानव मस्तिष्कजस्तै संरचनाको विकास

काठमाडौं । वैज्ञानिकहरूले प्रयोगशालामा मानव मस्तिष्कजस्तै देखिने सूक्ष्म संरचनालाई वर्षौँसम्म जीवित राखेर विकास गराउन सफल भएका छन् । केही संरचना सात वर्षसम्म पुगेका छन् । यसले मानव मस्तिष्क समयक्रममा कसरी विकास हुन्छ भन्ने अध्ययनका लागि नयाँ अवसर दिएको छ ।

यी संरचनालाई मस्तिष्क अङ्गकाय भनिन्छ । मानव शरीरका मूल कोषबाट प्रयोगशालामा विकास गराइएका मानव मस्तिष्कका कोषहरूको सानो समूहबाट यस्ता संरचना तयार गरिन्छ । यी पूर्ण विकसित मानव मस्तिष्क भने होइनन् । मानव मस्तिष्कमा हुने जटिल प्रक्रियालाई केही हदसम्म नक्कल गर्ने सरल नमुना मात्र हुन् ।

हार्वर्ड विश्वविद्यालयकी मूल कोष अनुसन्धानकर्ता पाओला अरलोटाको नेतृत्वमा गरिएको अध्ययनमा मस्तिष्क अङ्गकायलाई पाँच वर्षसम्म जीवित राखेर विकास गराउन सकिएको पाइएको छ । सामान्यतः प्रयोगशालामा गरिने यस्ता अध्ययनको अवधि निकै छोटो हुने भएकाले यो उपलब्धिलाई महत्वपूर्ण मानिएको छ ।

अनुसन्धानकर्ताले ३४ वटा मस्तिष्क अङ्गकायको पाँच वर्षसम्म अध्ययन गरेका थिए । उनीहरूले विभिन्न समयमा कोषभित्र हुने राइबोन्युक्लिक एसिड (आरएनए) परिवर्तनको विश्लेषण गरेका थिए । त्यस क्रममा अङ्गकायभित्रका कोषहरू निरन्तर परिवर्तन र परिपक्व हुँदै गएको तथा मानव मस्तिष्कको प्रारम्भिक विकाससँग मिल्दोजुल्दो क्रम देखिएको पाइएको थियो ।

अध्ययनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने ती कोषहरूले आफ्नो विकासक्रमको एक प्रकारको जैविक अभिलेखसमेत सुरक्षित राखेको देखिएको छ । अनुसन्धानकर्ताका अनुसार कोषको जैविक उमेरसँग सम्बन्धित आनुवंशिक संकेतहरू अङ्गकाय प्रयोगशालामा हुर्काइएको अवधिसँग नजिकबाट मेल खाएका थिए । अर्थात्, ती कोषहरूले विकासका क्रममा पार गरेका विभिन्न चरणको आणविक प्रमाण आफ्नो संरचनामा सुरक्षित राखेको देखिएको हो ।

अरलोटाका अनुसार यो अध्ययनले यस्ता अङ्गकायलाई प्रयोगशालामा जीवित राख्नु मात्र नभई तिनलाई निरन्तर परिवर्तन, विकास र परिपक्व गराउनसमेत सम्भव रहेको देखाएको छ । यो उपलब्धिले स्नायु प्रणालीसँग सम्बन्धित रोगको अध्ययन तथा सम्भावित उपचारको परीक्षणमा वैज्ञानिकहरूलाई नयाँ बाटो खोल्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ । मानव मस्तिष्कका कोषलाई लामो समयसम्म अवलोकन गर्न सकिने भएकाले रोग कसरी विकसित हुन्छ र उपचारले कोषमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने बुझ्न सहज हुन सक्छ ।

यसअघि मस्तिष्क अङ्गकायको सीमित आयु यसको अध्ययनमा प्रमुख चुनौती मानिन्थ्यो । सन् २०२१ मा प्रकाशित एक अध्ययनमा यस्ता संरचनालाई ६९४ दिनसम्म प्रयोगशालामा राख्न सकिएको थियो ।

तर पछिल्लो अनुसन्धानमा केही अङ्गकाय सात वर्षसम्म पुगेका छन्। यद्यपि लामो समयसम्म प्रयोगशालामा हुर्काइएका सबैभन्दा पुराना संरचना भने क्रमशः कमजोर हुँदै गएका छन् । अब वैज्ञानिकहरूले मस्तिष्क विकासका यही चरणलाई अझ छोटो समयमा दोहोर्याउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने अध्ययन गरिरहेका छन् । अरलोटाले यस सम्भावनालाई जैविक ‘समय यात्रा’ जस्तै प्रक्रिया हुन सक्ने बताएकी छन् ।