आश्विन ८ गते, २०८३ मा प्रकाशित
-केशव पन्थी, अर्घाखाँची डटकम् ।
अर्घाखाँची – अर्घाखाँचीको पत्रकारिताको इतिहास पल्टाउँदा एउटा नाम पटक–पटक अगाडि आउँछ—विष्णुप्रसाद भुसाल। चार दशक नजिकको पत्रकारिता यात्रामा उहाँले देखेको अर्घाखाँची, भोगेको पत्रकारिता र निर्माण गरेको सञ्चार यात्राको कथा केवल एउटा पत्रकारको व्यक्तिगत जीवनकथा होइन, जिल्लाको पत्रकारिताले तय गरेको लामो यात्राको एउटा महत्वपूर्ण दस्तावेज पनि हो।
अर्घाखाँचीको अर्घामा जन्मनुभएका भुसालले २०४७ सालबाट ‘देशान्तर साप्ताहिक’मार्फत पत्रकारिताको यात्रा सुरु गर्नुभएको थियो। आजजस्तो हातहातमा मोबाइल, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जाल थिएनन्। समाचार लेखेर तत्काल पठाउन सकिने सुविधा थिएन। गाउँमा भएका घटना र नागरिकका समस्या राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमसम्म पुर्याउनु आफैंमा ठूलो चुनौती थियो। तर त्यही चुनौतीपूर्ण समयमा पत्रकारितालाई आफ्नो कर्म बनाउँदै उहाँ अगाडि बढ्नुभयो।
सुरुवातमा ‘देशान्तर साप्ताहिक’सँग जोडिनुभएका उहाँ त्यसपछि राष्ट्रिय समाचार समिति (रासस)को अर्घाखाँची प्रतिनिधि बन्नुभयो। रासससँग जोडिएपछि जिल्लाका समाचारलाई राष्ट्रिय स्तरमा पुर्याउने जिम्मेवारी थपियो। त्यसपछि उहाँ रेडियो नेपालका स्थानीय संवाददाताका रूपमा समेत सक्रिय हुनुभयो। गाउँमा हुने सानादेखि ठूला घटनासम्म उहाँका लागि समाचारका विषय बन्थे। सडक नपुगेका ठाउँमा पैदल पुगेर नागरिकका कुरा सुन्ने, समस्या बुझ्ने र त्यसलाई सञ्चारमाध्यममा पुर्याउने उहाँको पत्रकारिता यात्राको महत्वपूर्ण विशेषता थियो।
त्यतिबेला अर्घाखाँचीका धेरै गाउँका नागरिकका आवाज जिल्लाभन्दा बाहिर सुनिँदैनथे। विकासका समस्या, विद्यालयका कठिनाइ, स्वास्थ्य सेवाको अवस्था, खानेपानीको अभाव, सडकको समस्या र स्थानीय नागरिकका गुनासा राज्यका सम्बन्धित निकायसम्म पुर्याउने माध्यम सीमित थिए। त्यस्तो अवस्थामा भुसालले पत्रकारितालाई जनताको आवाज बनाउने प्रयास गर्नुभयो।
नेपाल टेलिभिजनसँग जोडिएपछि उहाँको पत्रकारिता यात्राले अझ फराकिलो रूप लियो। वरिष्ठ पत्रकार किशोर नेपालसँग कार्यक्रम प्रस्तोताका रूपमा समेत काम गर्दै उहाँ गाउँ–गाउँ पुग्नुभयो। क्यामेरा र सञ्चारका उपकरण बोकेर ग्रामीण बस्तीमा पुग्ने, सर्वसाधारणसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने र उनीहरूका आवाजलाई टेलिभिजनमार्फत सार्वजनिक गर्ने काम उहाँले गर्नुभयो। पत्रकारिता केवल शहर र सदरमुकाममा सीमित हुनुहुँदैन, वास्तविक समाचार गाउँका मानिसको जीवनमा पनि हुन्छ भन्ने मान्यता उहाँको काममा देखिन्थ्यो।
भुसालको पत्रकारिता यात्रा समाचार लेख्ने र प्रसारण गर्ने काममा मात्र सीमित रहेन। उहाँले पत्रकारहरूको संगठन निर्माणमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नुभयो। उहाँले नेपाल पत्रकार महासंघ रुपन्देही शाखा, बुटवलबाट पहिलो सदस्यता लिनुभएको थियो। पछि अर्घाखाँचीमा पत्रकार महासंघको शाखा स्थापना गर्ने अभियानमा सक्रिय हुनुभयो र नेपाल पत्रकार महासंघ अर्घाखाँची शाखाको संस्थापक अध्यक्ष बन्नुभयो।
त्यो समय आजको जस्तो अवस्था थिएन। अर्घाखाँचीमा पत्रकार महासंघको सदस्य बन्ने १५ जना पत्रकार जुटाउनसमेत कठिन थियो। पत्रकारिता गर्नेहरू थोरै थिए, सञ्चारमाध्यम सीमित थिए र पत्रकारिता संस्थागत बन्ने प्रक्रियामै थियो। त्यस्तो अवस्थामा पत्रकारहरूलाई संगठित गर्दै जिल्लामा पत्रकार महासंघको संस्थागत सुरुवात गर्नु आफैंमा महत्वपूर्ण जिम्मेवारी थियो। आज अर्घाखाँचीमा पत्रकारहरूको संख्या बढेको, विभिन्न सञ्चारमाध्यम सञ्चालनमा आएको र पत्रकारिता एउटा व्यवस्थित पेशाका रूपमा विकास भएको अवस्थामा त्यसको प्रारम्भिक चरणमा अग्रजहरूले खेलेको भूमिकालाई भुल्न सकिँदैन।
समय बदलियो। सञ्चारको स्वरूप बदलियो। भुसालले पनि आफ्नो पत्रकारिता यात्रालाई नयाँ माध्यमसँग जोड्दै लैजानुभयो। २०६५ सालपछि उहाँ रेडियो पत्रकारितामा प्रवेश गर्नुभयो। अर्घाखाँचीको पहिलो रेडियोका रूपमा सञ्चालनमा आएको रेडियो देउरालीको स्टेशन म्यानेजर भएर काम गर्नुभयो। रेडियो सञ्चालनको व्यवस्थापनदेखि कार्यक्रम उत्पादन र पत्रकारिता सामग्री निर्माणसम्म उहाँ सक्रिय हुनुभयो। रेडियोमार्फत जिल्लाका नागरिकका आवाज घर–घरमा पुर्याउने वातावरण निर्माणमा उहाँको भूमिका रह्यो।
अर्घाखाँचीबाट बुटवल पुगेर उहाँले पत्रकारिताको अर्को अध्याय सुरु गर्नुभयो। बुद्ध टेलिभिजनको प्रमुखका रूपमा काम गर्दै टेलिभिजन पत्रकारिता र सञ्चार व्यवस्थापनको नेतृत्व गर्नुभयो। जिल्लामा लामो समयको पत्रकारिता अनुभव हासिल गरिसकेका भुसालका लागि बुटवलको सञ्चार क्षेत्रले आफ्नो अनुभवलाई अझ फराकिलो बनाउने अवसर दियो। अहिले उहाँ राज्य टेलिभिजन बुटवलको प्रमुखका रूपमा सक्रिय हुनुहुन्छ।
उमेरले ६० वर्ष पार गरिसक्दा पनि उहाँको पत्रकारिताप्रतिको उत्साहमा कमी आएको छैन। समयसँगै बदलिएको पत्रकारितालाई आत्मसात् गर्दै उहाँ अहिलेको डिजिटल पत्रकारितासँग पनि आफूलाई जोडिरहनुभएको छ। एक समय समाचार बोकेर कार्यालयसम्म पुग्नुपर्ने पत्रकारिता र अहिले मोबाइलबाटै प्रत्यक्ष समाचार सम्प्रेषण गर्न सकिने पत्रकारिताबीचको ठूलो परिवर्तन उहाँले आफ्नै जीवनमा अनुभव गर्नुभएको छ।
पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको प्रविधिबीचको दूरी कम गर्ने काममा पनि उहाँ सक्रिय हुनुहुन्छ। नयाँ पुस्ताका पत्रकारलाई पत्रकारिताको विगत सुनाउने, पत्रकारितामा आएको परिवर्तन बुझाउने र प्रविधि बदलिँदै गए पनि पत्रकारिताको मूल धर्म नबदलिने विषयमा उहाँको अनुभव महत्वपूर्ण छ।
उहाँका लागि पत्रकारिता केवल एउटा पेशा होइन। पत्रकारिता समाजलाई बुझ्ने, नागरिकको आवाज सुन्ने र सार्वजनिक सरोकारका विषयलाई बाहिर ल्याउने माध्यम हो। यही सोचले उहाँलाई चार दशकको यात्रामा निरन्तर अगाडि बढाइरहेको छ।
पत्रकारितासँगै उहाँले आफ्नो अध्ययनलाई पनि निरन्तरता दिनुभयो। समयअनुसार पत्रकारितामा अध्ययन र अनुसन्धानको महत्व बुझ्दै उहाँले पत्रकारिता विषयमै स्नातकोत्तर तहसम्म अध्ययन गर्नुभएको छ। लामो समयको व्यावहारिक पत्रकारिता अनुभवसँगै शैक्षिक ज्ञानलाई जोड्नुभएका उहाँले काठमाडौंको अन्नपूर्ण कलेजमा दुई वर्ष अध्यापनसमेत गर्नुभयो। पत्रकारितामा आफूले प्राप्त गरेको अनुभव र ज्ञान नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने अवसर उहाँले शिक्षणका क्रममा पाउनुभयो।
भुसालको व्यक्तित्वको अर्को महत्वपूर्ण पाटो मानवअधिकारसँग जोडिएको छ। नेपालमा शान्ति सम्झौतापछि मानवअधिकारसम्बन्धी कार्यक्रमका क्रममा उहाँ देशका झन्डै ४० जिल्लामा पुग्नुभयो। विभिन्न भूगोल र समुदायमा पुगेर नागरिकको अवस्था बुझ्ने, उनीहरूका समस्या सुन्ने र मानवअधिकारका विषयमा सचेतना फैलाउने कार्यमा उहाँ सहभागी हुनुभयो। यस क्रममा उहाँले नेपाली समाजको विविधता, द्वन्द्वपछिको अवस्था र नागरिकका समस्या नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाउनुभयो।
सामाजिक तथा राजनीतिक क्षेत्रमा पनि उहाँको सहभागिता रहँदै आएको छ। पत्रकारिताबाट समाजसँग जोडिएका उहाँले विभिन्न सामाजिक विषयमा आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्दै आउनुभएको छ। पत्रकारहरूको पेशागत हकहित र प्रेस स्वतन्त्रताको विषयमा समेत उहाँ निरन्तर सक्रिय रहनुभयो। नेपाल प्रेस युनियनको केन्द्रीय सदस्य दुई पटक बन्नुभएका उहाँले पत्रकारहरूको संगठनात्मक गतिविधिमा समेत आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुभयो।
चार दशक लामो यात्रामा उहाँले पत्रकारिताका धेरै पुस्ता देख्नुभएको छ। कतिपय सहकर्मी पत्रकारिता छोडेर अन्य क्षेत्रमा पुगे, कतिपयले पत्रकारितामै लामो यात्रा तय गरे। नयाँ पुस्ता पत्रकारितामा प्रवेश गरिरहेको छ। प्रविधिले पत्रकारिताको शैली परिवर्तन गरिदिएको छ। तर भुसाल अझै पनि पत्रकारितामै हुनुहुन्छ।
उहाँलाई भेट्दा एउटा यस्तो पुस्तासँग भेट भएजस्तो लाग्छ, जसले पत्रकारिताको कठिन समय पनि देख्यो र अहिलेको डिजिटल युग पनि देखिरहेको छ। एकातिर हातमा नोटबुक र कलम बोकेर गाउँ–गाउँ हिँडेको अनुभव छ भने अर्कोतिर अहिले मोबाइल, इन्टरनेट र डिजिटल प्रविधिको प्रयोग गर्दै समाचार सम्प्रेषण गर्ने अभ्यास पनि छ। यही कारण उहाँ पुरानो र नयाँ पत्रकारिताबीचको एउटा जीवित सेतुका रूपमा देखिनुहुन्छ।
अर्घाखाँचीको पत्रकारिता आज धेरै अगाडि बढिसकेको छ। जिल्लामा रेडियो, टेलिभिजन, अनलाइन र विभिन्न डिजिटल माध्यम सक्रिय छन्। जिल्लाका समाचार क्षणभरमै देश तथा विदेशमा पुग्न सक्छन्। पत्रकारहरूको संख्या बढेको छ। पत्रकारितालाई पेशाका रूपमा अपनाउने नयाँ पुस्ता तयार भइरहेको छ। तर यो यात्राको सुरुवात कसरी भयो भन्ने प्रश्न गर्दा विष्णुप्रसाद भुसालजस्ता अग्रज पत्रकारहरूको योगदान सम्झनुपर्ने हुन्छ।
उहाँले पत्रकारिता सुरु गर्दा अर्घाखाँचीमा आजजस्तो सञ्चारको पहुँच थिएन। पत्रकार महासंघको शाखा स्थापना गर्दा १५ जना सदस्य जुटाउनसमेत कठिन थियो। तर त्यही अवस्थाबाट सुरु भएको पत्रकारिताको यात्रा आज धेरै फराकिलो बनेको छ। यस परिवर्तनलाई उहाँले केवल बाहिरबाट हेर्नुभएको छैन, यसको निर्माण प्रक्रियामै सहभागी भएर अनुभव गर्नुभएको छ।
त्यसैले विष्णुप्रसाद भुसालको जीवनकथा एउटा व्यक्तिको सफलताको कथा मात्र होइन। यो अर्घाखाँचीको पत्रकारिताले पार गरेको बाटोको कथा पनि हो। देशान्तर साप्ताहिकबाट सुरु भएको यात्रा रासस, रेडियो नेपाल, नेपाल टेलिभिजन, रेडियो देउराली, बुद्ध टेलिभिजन हुँदै राज्य टेलिभिजनसम्म पुगेको छ। पत्रकार महासंघको सदस्यबाट संस्थापक जिल्ला अध्यक्ष हुँदै प्रेस युनियनको केन्द्रीय सदस्यसम्मको जिम्मेवारी उहाँले सम्हाल्नुभएको छ। पत्रकारितासँगै मानवअधिकार, सामाजिक क्षेत्र, शिक्षण र अध्ययनमा समेत उहाँको सक्रियता देखिन्छ।
सरल स्वभाव र सहज व्यवहारका भुसालले उमेरको सीमाभन्दा माथि उठेर आफूलाई समयसँगै परिवर्तन गर्नुभएको छ। ६० वर्ष पार गरिसक्दा पनि उहाँ नयाँ प्रविधि सिक्न र प्रयोग गर्न तयार हुनुहुन्छ। पुराना अनुभवलाई नयाँ पुस्तासँग बाँड्दै आधुनिक पत्रकारितालाई पनि आत्मसात् गरिरहनुभएको छ।
आज उहाँ सक्रिय पत्रकारितामै हुनुहुन्छ। भोलि पत्रकारिताको इतिहास लेखिँदा अर्घाखाँचीमा पत्रकारिता कसरी सुरु भयो, कसरी विस्तार भयो र कसरी संस्थागत हुँदै आयो भन्ने चर्चा हुँदा विष्णुप्रसाद भुसालको नाम छुटाउन कठिन हुनेछ। किनकि उहाँले अर्घाखाँचीको पत्रकारितालाई केवल समाचारको विषय बनाउनुभएन, आफैं त्यस यात्राको एउटा महत्वपूर्ण पात्र बन्नुभयो।
अर्घाखाँचीको गाउँबाट सुरु भएको एउटा कलमको यात्रा आज पनि रोकिएको छैन। समय बदलिएको छ, सञ्चारको माध्यम बदलिएको छ, पत्रकारिताको शैली बदलिएको छ, तर जनताको आवाजलाई सञ्चारमाध्यमसम्म पुर्याउने उहाँको यात्राको निरन्तरता अझै कायम छ। यही निरन्तरता नै वरिष्ठ पत्रकार विष्णुप्रसाद भुसालको पत्रकारिता जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण परिचय हो।
अन्य समाचारहरु
